काठमाडौं । निजी तथा आवासीय विद्यालय अर्गनाइजेसन नेपाल (प्याब्सन) काठमाडौं जिल्ला कार्यसमितिको आयोजनामा गुणस्तरीय प्रश्नपत्र निर्माण तथा प्रभावकारी मूल्याङ्कन प्रणाली विकास गर्ने उद्देश्यले एक दिने ‘आइटम रिभ्यु’ कार्यशाला सम्पन्न भएको छ।

कोटेश्वरस्थित कान्जिरोवा नेसनल माध्यमिक विद्यालयमा आयोजित कार्यशालामा प्याब्सनअन्तर्गतका करिब सयभन्दा बढी प्रिन्सिपल, शिक्षक, परीक्षा संयोजक, प्रश्न निर्माणकर्ता, प्रश्न मोडरेटर तथा काठमाडौं महानगरपालिका र विभिन्न नगर तहका प्याब्सन पदाधिकारीहरूको सहभागिता रहेको थियो।

कार्यशालामा प्रश्न निर्माणको अवधारणा, प्रश्नको गुणस्तर, सिकाइ उपलब्धिको मापन, प्रश्नको कठिनाइस्तर, प्रश्नको समीक्षा तथा मोडरेसन, पाठ्यक्रमको सन्तुलित प्रतिनिधित्व र विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता मापनलगायतका विषयमा सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक अभ्यास गरिएको थियो।

कार्यशालाको मुख्य उद्देश्य प्रश्नपत्र निर्माणलाई केवल पाठ्यपुस्तकमा आधारित प्रश्न तयार गर्ने प्रक्रियामा सीमित नराखी विद्यार्थीले हासिल गरेको ज्ञान, बुझाइ, प्रयोग, विश्लेषण, सिर्जनशीलता तथा समस्या समाधान गर्ने क्षमताको समग्र मूल्याङ्कन गर्ने माध्यमका रूपमा विकास गर्नु रहेको आयोजकले जनाएको छ।

कार्यशालामा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पूर्वअधिकृत तथा मेडिकल शिक्षा आयोग, सानोठिमी भक्तपुरका सदस्य–सचिव हरिप्रसाद निरौला र शैक्षिक गुणस्तर परीक्षण केन्द्र, सानोठिमी भक्तपुरका निर्देशक नारायण झाले सहजकर्ताका रूपमा सहजीकरण गर्नुभएको थियो।

कार्यशालाका सहजकर्ता तथा शैक्षिक गुणस्तर परीक्षण केन्द्रका निर्देशक नारायण झाले प्रश्न निर्माणमा स्पष्टता र उद्देश्यपरकता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने बताउनुभयो। उहाँले प्रश्न पढ्नेबित्तिकै विद्यार्थीले आफूले के गर्नुपर्ने हो भन्ने स्पष्ट रूपमा बुझ्ने गरी प्रश्न तयार हुनुपर्नेमा जोड दिनुभयो।

भाषागत अस्पष्टता, दोहोरो अर्थ लाग्ने शब्दावली वा अनावश्यक जटिलताले विद्यार्थीको वास्तविक क्षमताभन्दा प्रश्न बुझ्ने क्षमताको परीक्षण हुने अवस्था आउन सक्ने उहाँको भनाइ थियो। त्यसैले प्रश्न निर्माण गर्दा विद्यार्थीको तह, विषयवस्तुको प्रकृति र प्रश्नको उद्देश्यलाई ध्यान दिनुपर्ने उहाँले बताउनुभयो।

झाले प्रश्न निर्माणपछि त्यसको समीक्षा र मोडरेसनलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्ने धारणा राख्नुभयो। प्रश्नले निर्धारित सिकाइ उपलब्धि मापन गरेको छ कि छैन, कठिनाइस्तर उपयुक्त छ कि छैन, पाठ्यक्रमका विभिन्न पक्षको सन्तुलित प्रतिनिधित्व भएको छ कि छैन र एउटै ज्ञान वा सीप अनावश्यक रूपमा दोहोरिएको छ कि छैन भन्ने पक्षको समीक्षा आवश्यक रहेको उहाँले उल्लेख गर्नुभयो।

उहाँका अनुसार राम्रो प्रश्नपत्र निर्माण गर्नु भनेको धेरै प्रश्न तयार गर्नु मात्र नभई कुन प्रश्नले कुन सिकाइ उपलब्धि मापन गर्छ भन्ने कुरा पहिचान गरेर उपयुक्त प्रश्न छनोट गर्नु हो। प्रश्नपत्र तयार भएपछि पुनः समीक्षा र मोडरेसनको व्यवस्थित अभ्यासले परीक्षाको विश्वसनीयता बढाउने उहाँको धारणा थियो।

कार्यशालाका अर्का सहजकर्ता तथा मेडिकल शिक्षा आयोगका सदस्य–सचिव हरिप्रसाद निरौलाले प्रश्नपत्र निर्माणलाई विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि मापन गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिनुपर्ने बताउनुभयो। उहाँले प्रश्न निर्माण गर्दा पाठ्यक्रमले निर्धारण गरेका सिकाइ उपलब्धि, विद्यार्थीको तह, विषयवस्तुको प्रकृति र परीक्षाको उद्देश्यलाई केन्द्रमा राख्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो।

विद्यार्थीले कति कुरा सम्झिएको छ भन्ने मात्र नभई उसले सिकेको ज्ञानलाई कसरी बुझ्छ, व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्छ, विश्लेषण गर्छ र समस्या समाधानमा कसरी प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने पक्षसमेत प्रश्नपत्रले मापन गर्न सक्नुपर्ने उहाँको भनाइ थियो।

निरौलाले गुणस्तरीय प्रश्नका लागि विषयवस्तुको शुद्धता, प्रश्नको स्पष्टता, उपयुक्त कठिनाइस्तर र अपेक्षित सिकाइ उपलब्धिबीच उचित तालमेल हुनुपर्ने बताउनुभयो। एउटै ज्ञान वा सीपलाई पटक–पटक परीक्षण गर्नेभन्दा पाठ्यक्रमका विभिन्न पक्षलाई सन्तुलित रूपमा समेट्दै विद्यार्थीको सिकाइको गहिराइ पहिचान गर्ने गरी प्रश्न निर्माण गर्नुपर्ने उहाँले उल्लेख गर्नुभयो।

उहाँले प्रश्न निर्माणलाई शिक्षकको व्यक्तिगत शैलीमा मात्र निर्भर नराखी निश्चित मापदण्ड, उद्देश्य र सिकाइ उपलब्धिमा आधारित बनाउनुपर्ने धारणा राख्नुभयो। यसका लागि प्रश्न निर्माणकर्ता, परीक्षा संयोजक र मोडरेटरबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको उहाँको भनाइ थियो।

कार्यशालामा प्रश्न निर्माणसम्बन्धी अवधारणालाई अझ फराकिलो बनाउँदै यसलाई सिकाइको गहिराइ, व्यवहारिक प्रयोग र विद्यार्थीको समग्र क्षमता पहिचान गर्ने प्रक्रियासँग जोडेर बुझ्नुपर्नेमा जोड दिइएको थियो। प्रश्नपत्रमा ज्ञानसँगै बुझाइ, प्रयोग, विश्लेषण, सिर्जनशीलता तथा समस्या समाधान गर्ने क्षमताको समेत मूल्याङ्कन हुने गरी प्रश्न समावेश गर्नुपर्ने विषयमा छलफल गरिएको थियो।

कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि पोखरा विश्वविद्यालयका पूर्वउपकुलपति प्रा.डा. प्रेमनारायण अर्यालले शैक्षिक गुणस्तर सुधारका लागि मूल्याङ्कन प्रणालीको गुणस्तरमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने बताउनुभयो। उहाँले विद्यार्थीले के सिके भन्ने मात्र नभई सिकेको ज्ञानलाई कसरी प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरा पनि मूल्याङ्कनबाट देखिनुपर्ने धारणा राख्नुभयो। परीक्षा प्रणाली विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ पहिचान गर्ने माध्यम बन्नुपर्ने भन्दै उहाँले प्रश्नपत्र निर्माणमा सानातिना कमजोरीले समेत विद्यार्थीको क्षमताको मूल्याङ्कनमा प्रभाव पार्न सक्ने बताउनुभयो।

प्रश्न निर्माणकर्ता र मोडरेटरलाई आवश्यक ज्ञान, सीप तथा अभ्यास प्रदान गर्दै प्रश्नपत्र निर्माणको प्रक्रियालाई व्यवस्थित र मापदण्डमा आधारित बनाउनुपर्ने उहाँको भनाइ थियो।

कार्यक्रमका सभापति तथा प्याब्सन काठमाडौंका अध्यक्ष नवराज भट्टले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि र मूल्याङ्कन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन यस्ता कार्यशाला महत्वपूर्ण हुने बताउनुभयो। उहाँले प्रश्नले स्पष्ट रूपमा निर्धारित सिकाइ उपलब्धि मापन गर्नुपर्ने, सही कुरा मापन गर्नुपर्ने र प्राप्त नतिजा भरपर्दो हुने गरी प्रश्न निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो।

अध्यक्ष भट्टले सम्पूर्ण पाठ्यक्रमलाई सन्तुलित रूपमा समेट्ने गरी प्रश्नपत्र तयार गर्नुपर्ने बताउँदै ज्ञान मात्र नभई विद्यार्थीको विश्लेषण, प्रयोग, सिर्जनशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता समेत मापन हुनुपर्ने धारणा राख्नुभयो। उहाँले परीक्षा केवल अंक प्राप्त गर्ने माध्यम नभई विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ अवस्था पहिचान गर्ने प्रभावकारी साधन बन्नुपर्ने बताउनुभयो। प्रश्नले सिकाइलाई वास्तविक जीवन र व्यवहारसँग जोड्न सकेमा मूल्याङ्कन अझ अर्थपूर्ण हुने उहाँको भनाइ थियो।

प्याब्सनका केन्द्रीय उपाध्यक्ष तथा परीक्षा संयोजक प्राचार्य किशोर गौतमले प्रश्नपत्रको गुणस्तरले समग्र मूल्याङ्कन प्रणालीको विश्वसनीयता निर्धारण गर्ने बताउनुभयो। उहाँले प्रश्न निर्माणदेखि समीक्षा र मोडरेसनसम्मको प्रक्रियालाई व्यवस्थित, पारदर्शी र मापदण्डमा आधारित बनाउनुपर्ने धारणा राख्नुभयो।

संयोजक सुदर्शन थापाले कार्यशालाले प्रश्न निर्माणकर्ता तथा परीक्षा संयोजकहरूलाई प्रश्नको गुणस्तर पहिचान, समीक्षा र सुधारका विषयमा व्यावहारिक ज्ञान प्रदान गरेको बताउनुभयो। उहाँले प्रश्नपत्र निर्माणमा देखिन सक्ने कमजोरी पहिचान गरी सुधार गर्ने, प्रश्नको कठिनाइस्तर मिलाउने तथा पाठ्यक्रमका विभिन्न पक्षलाई सन्तुलित रूपमा समेट्ने विषयमा कार्यशालाले उपयोगी आधार तयार गरेको बताउनुभयो। आगामी दिनमा पनि यस्ता क्षमता विकास कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिँदै मूल्याङ्कन प्रणालीमा सुधार ल्याउनुपर्ने उहाँको भनाइ थियो।

कार्यशालामा सहभागीहरूलाई प्रश्न निर्माण र समीक्षा प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागी गराउँदै विभिन्न प्रश्नको विश्लेषण, वर्गीकरण तथा सुधारसम्बन्धी अभ्याससमेत गराइएको थियो। सहभागीहरूले प्रश्नले निर्धारण गरेको सिकाइ उपलब्धि पूरा गरेको छ वा छैन, प्रश्नको भाषा विद्यार्थीको तहअनुकूल छ कि छैन, प्रश्नको कठिनाइस्तर उपयुक्त छ कि छैन, पाठ्यक्रमको प्रतिनिधित्व पर्याप्त छ कि छैन तथा प्रश्नले विद्यार्थीको कुन तहको सोचाइ मापन गर्छ भन्ने विषयमा छलफल र अभ्यास गरेका थिए।

कार्यशालामा काठमाडौं महानगरपालिका तथा विभिन्न नगरपालिकाका प्याब्सन अध्यक्ष, परीक्षा संयोजक, प्याब्सन काठमाडौं परीक्षा समितिका पदाधिकारी, प्रश्न निर्माणकर्ता तथा प्रश्न मोडरेटरहरूको सहभागिता रहेको थियो।

कार्यशालाले प्याब्सनअन्तर्गतका निजी विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीका लागि पाठ्यक्रममा आधारित, सन्तुलित, विश्वसनीय, व्यवहारिक तथा विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ उपलब्धि मापन गर्न सक्ने प्रश्नपत्र निर्माणमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

समग्रमा, प्रश्न निर्माण, समीक्षा र मोडरेसनलाई मूल्याङ्कन प्रणाली सुधारको अभिन्न अंगका रूपमा विकास गर्दै प्रश्नपत्रलाई विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ पहिचान गर्ने प्रभावकारी साधन बनाउने विषयमा कार्यशाला केन्द्रित रहेको थियो।

निरन्तर क्षमता विकास, साझा मापदण्ड र व्यवस्थित मोडरेसनको अभ्यासमार्फत विद्यालय तहको परीक्षालाई थप विश्वसनीय, वस्तुनिष्ठ र विद्यार्थीको सिकाइमैत्री बनाउने निष्कर्षसहित कार्यशाला सम्पन्न भएको थियो।