काठमाडौं । भोटेकोसी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीका कारण रसुवा, नुवाकोट र धादिङका विद्यालयको पठनपाठन प्रभावित भएको छ। बाढीले विद्यालय भवन, कक्षाकोठा, शैक्षिक सामग्री तथा खानेपानी र सरसफाइका संरचनामा क्षति पुर्‍याएपछि कतिपय विद्यालय बन्द छन् भने केही विद्यालयलाई विस्थापित परिवारको आश्रयस्थलका रूपमा प्रयोग गरिएको छ।

बाढीपछि सार्वजनिक प्रारम्भिक विवरणअनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङका कम्तीमा ३२ विद्यालयका करिब ९ हजार ८ सय विद्यार्थीको सिकाइ प्रभावित भएको छ। शिक्षा क्षेत्रको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनमा केही विद्यालय पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त र केही आंशिक रूपमा क्षतिग्रस्त भएको उल्लेख छ। यद्यपि दुर्गम क्षेत्रमा सञ्चार तथा यातायात सम्पर्क अवरुद्ध भएकाले क्षतिको पूर्ण विवरण अझै संकलन हुन बाँकी छ।

विद्यालय बन्द हुँदा यसको प्रत्यक्ष असर विद्यार्थीको नियमित सिकाइमा परेको छ। बाढीबाट प्रभावित कतिपय परिवार विस्थापित भएका छन् भने कतिपय विद्यार्थी आफ्ना अभिभावक तथा परिवारसँग सम्पर्कविहीन अवस्थामा रहेको विवरणसमेत सार्वजनिक भएका छन्। यस्तो अवस्थामा बालबालिकालाई तत्काल विद्यालय फर्काउनेभन्दा पहिले उनीहरूको सुरक्षा, पारिवारिक अवस्था र आधारभूत आवश्यकताको सुनिश्चितता गर्नुपर्ने चुनौती थपिएको छ।

विद्यालय भवन मात्रै होइन, सिकाइ पनि प्रभावित बाढीले विद्यालयको भौतिक संरचनामा क्षति पुर्‍याउनु शैक्षिक संकटको एउटा पक्ष मात्र हो। कक्षाकोठा प्रयोग गर्न नसकिने, पुस्तक तथा कापी नष्ट हुने, फर्निचर र प्रयोगशाला सामग्रीमा क्षति पुग्ने तथा खानेपानी र शौचालय सञ्चालन गर्न नसकिने अवस्था आएपछि विद्यालय खुले पनि नियमित पठनपाठन सहज हुँदैन।

नुवाकोट र रसुवाका केही विद्यालय विस्थापित परिवारका लागि आश्रयस्थल बनेका छन्। यसले विपद्को समयमा विद्यालय समुदायका लागि सुरक्षित आश्रयस्थल बन्न सक्ने देखाए पनि त्यसको अर्को असर पठनपाठनमा परेको छ। यसरी विद्यालय भवनको क्षतिसँगै विद्यार्थीले दैनिक सिकाइको अवसर गुमाइरहेका छन्। लामो समयसम्म विद्यालय बन्द हुँदा पाठ्यक्रम पूरा गर्न कठिन हुने मात्र होइन, कमजोर आर्थिक अवस्था भएका परिवारका बालबालिका विद्यालयबाटै बाहिरिने जोखिमसमेत बढ्न सक्छ।

सयौँ विद्यार्थीको अवस्थाबारे अझै अन्योल । 

बाढीपछि विद्यार्थी तथा शिक्षकको अवस्थाबारे फरक–फरक विवरण सार्वजनिक भएका छन्। रसुवा र नुवाकोटमा मात्रै सयौँ विद्यार्थी सम्पर्कमा आउन नसकेको समाचार सार्वजनिक भएका छन्। सञ्चार सम्पर्क विच्छेद र कतिपय बस्तीमा उद्धार तथा खोजीकार्यमा भएको कठिनाइका कारण वास्तविक संख्या यकिन गर्न चुनौती देखिएको छ।

शिक्षा क्षेत्रको प्रारम्भिक तथ्याङ्कमा विद्यार्थी तथा शिक्षकसमेत सम्पर्कविहीन रहेको उल्लेख छ। तर यस्ता विवरणको स्थानीय तह र सम्बन्धित विद्यालयबाट प्रमाणीकरण भइरहेकाले अन्तिम तथ्याङ्क आउन बाँकी छ।

यही कारण बाढी प्रभावित क्षेत्रमा सबैभन्दा पहिलो काम विद्यार्थीको खोजी, पहिचान र अवस्थाको प्रमाणीकरण हुनुपर्ने देखिन्छ।

नुवाकोटको घटनाले देखाएको विद्यालय सुरक्षाको चुनौती । 

नुवाकोटको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमा बाढी आउनुअघि प्राप्त चेतावनीका आधारमा विद्यार्थीलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो। विद्यालय प्रशासनको उक्त निर्णयका कारण ९ सयभन्दा बढी विद्यार्थी र कर्मचारी सुरक्षित हुन सफल भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। तर विद्यालयको भौतिक संरचना भने बाढीबाट ध्वस्त भएको छ।

यस घटनाले विपद्को समयमा विद्यालयमा पूर्वसूचना प्रणाली र आपत्कालीन कार्ययोजना कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाएको छ।

नेपालका सबै विद्यालयमा यस्तै किसिमको आपत्कालीन योजना छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि अब गम्भीर रूपमा उठेको छ। बाढी, पहिरो, भूकम्प वा अन्य विपद्का बेला विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा लैजाने स्पष्ट कार्यविधि, सम्पर्क प्रणाली र नियमित अभ्यास धेरै विद्यालयमा अझै पर्याप्त छैन।

तत्काल वैकल्पिक सिकाइ आवश्यक । 

बाढीका कारण लामो समय विद्यालय सञ्चालन गर्न नसकिने अवस्थामा विद्यार्थीलाई पढाइबाट पूर्ण रूपमा अलग राख्नु उपयुक्त हुँदैन। सुरक्षित स्थानमा अस्थायी सिकाइ केन्द्र सञ्चालन, आवश्यक पाठ्यसामग्री वितरण र शिक्षकमार्फत वैकल्पिक सिकाइको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ।

तर त्यसका लागि पहिले प्रभावित विद्यार्थीको वास्तविक संख्या र अवस्थाको तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ। कुन विद्यार्थी विस्थापित छन्, कुन विद्यार्थी परिवारसँग सम्पर्कमा छैनन्, कुन विद्यालय पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त छन् र कुन विद्यालय मर्मतपछि सञ्चालन गर्न सकिन्छ भन्ने विवरण एउटै प्रणालीमा अद्यावधिक गर्नुपर्ने देखिन्छ।

पुनर्निर्माणमा पुरानै जोखिम दोहोरिन नदिनहुने ।

बाढीले क्षतिग्रस्त विद्यालय पुनर्निर्माण गर्दा पुरानै स्थान र पुरानै संरचनामा भवन बनाउने मात्र सोचले दीर्घकालीन समाधान नदिन सक्छ। विद्यालय निर्माणका लागि बाढी तथा पहिरोको जोखिम, सुरक्षित पहुँचमार्ग, खानेपानी, सरसफाइ र आपत्कालीन उद्धारको सम्भावनासमेत मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ।

शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयले बाढी प्रभावित क्षेत्रमा विद्यालय पुनर्निर्माणका क्रममा ‘ठूला विद्यालय’को अवधारणाबारे समेत छलफल अघि बढाएको छ। तर विद्यालय एकीकरण वा ठूलो विद्यालय निर्माण गर्दा विद्यार्थीको पहुँच, दूरी र स्थानीय समुदायको आवश्यकता भने केन्द्रमा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

अबको प्राथमिकता के?

भोटेकोसी बाढीपछि शिक्षा क्षेत्रका लागि तत्काल तीनवटा काम प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ—विद्यार्थी र शिक्षकको अवस्था पहिचान, वैकल्पिक सिकाइको निरन्तरता र सुरक्षित विद्यालय पुनर्निर्माण।

त्यससँगै बाढी प्रभावित बालबालिकालाई मनोसामाजिक सहयोग, आवश्यक शैक्षिक सामग्री तथा सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइको व्यवस्था पनि आवश्यक छ।

विपद्पछिको पुनर्स्थापना भनेको विद्यालय भवन बनाउनु मात्र होइन। विद्यार्थीलाई फेरि सुरक्षित वातावरणमा सिकाइमा फर्काउनु यसको मुख्य उद्देश्य हुनुपर्छ।

भोटेकोसीको बाढीले विद्यालयका भौतिक संरचना क्षतिग्रस्त बनाएको छ। तर यसको सबैभन्दा ठूलो जोखिम बालबालिकाको पढाइमा परेको लामो अवरोध हो। त्यसैले अबको चुनौती विद्यालयको ढोका खोल्नु मात्र होइन, बाढीले रोकिएको विद्यार्थीको सिकाइलाई पुनः गतिमा फर्काउनु हो।