सम्झना बस्नेत । हरेक वर्ष कृष्ण जन्माष्टमी, तीज, दशैँ, तिहार, बुद्ध जयन्ती, ल्होसार, क्रिसमस लगायत विभिन्न चाडपर्व आउँछन्। चाडपर्वका अवसरमा विद्यालयमा बालबालिकालाई सहभागी गराई विभिन्न शैक्षिक, सिर्जनात्मक तथा मनोरञ्जनात्मक गतिविधिहरू सञ्चालन गरिन्छ। कृष्ण जन्माष्टमीको पावन अवसरमा बालबालिकाहरू कृष्ण वा राधाको वेशभूषामा सजिएर सहभागी हुन्छन् भने क्रिसमसका अवसरमा क्रिसमससँग सम्बन्धित पोसाकमा प्रस्तुत हुन्छन्। यसैगरी, विभिन्न चाडपर्व तथा सांस्कृतिक अवसरहरूमा बालबालिकाहरू सम्बन्धित संस्कृति र परम्परालाई प्रतिनिधित्व गर्ने विविध सांस्कृतिक पहिरनमा सहभागी हुने गर्दछन्। यस्ता गतिविधिका तस्बिरहरू सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएपछि कहिलेकाहीँ एउटा प्रश्न उठ्छ -“प्रिस्कुलमा बालबालिकालाई यस्तो पोसाक लगाएर किन उत्सव मनाइन्छ? के यो शिक्षा हो कि केवल देखावटी?”

यो प्रश्न उठ्नु आफैँमा गलत होइन। कुनै पनि शैक्षिक अभ्यासबारे प्रश्न गर्न, त्यसको उद्देश्य खोज्न र विद्यालयलाई जवाफदेही बनाउन समाजलाई अधिकार छ। तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब कुनै गतिविधिको उद्देश्य, सन्दर्भ र प्रक्रियालाई नबुझी एउटा तस्बिरका आधारमा सम्पूर्ण प्रारम्भिक बालशिक्षालाई ‘नाटक’, ‘देखावटी’ वा ‘धार्मिक प्रचार’ भनेर निष्कर्ष निकालिन्छ।

विशेषगरी प्रि-स्कुल तहका बालबालिकाको सिकाइलाई बुझ्दा हामीले एउटा आधारभूत कुरा सम्झनुपर्छ- सानो बच्चाले संसारलाई केवल सुनेर होइन, देखेर, छोएर, खेलेर, अनुकरण गरेर, अनुभव गरेर र सहभागी भएर सिक्छ।

सानो बालबालिकाका लागि ‘गराइबाट सिकाइ’ किन महत्वपूर्ण छ?

प्रारम्भिक बालशिक्षाको आधुनिक अवधारणाले बालबालिकालाई शिक्षकद्वारा प्रदान गरिएको ज्ञान ग्रहण गर्ने निष्क्रिय सिकाइकर्ताका रूपमा मात्र परिभाषित गर्दैन। बरु, बालबालिकालाई आफ्नै सिकाइ प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा संलग्न भई अनुभव, अन्वेषण, सहभागिता तथा अन्तरक्रियामार्फत ज्ञान र सीप निर्माण गर्ने सक्रिय सिकाइकर्ताका रूपमा स्वीकार गर्दछ।

National Association for the Education of Young Children (NAEYC) का अनुसार प्रारम्भिक बालशिक्षामा बालबालिकालाई केवल जानकारी प्रदान गर्नु पर्याप्त हुँदैन; उनीहरूलाई प्रत्यक्ष तथा अर्थपूर्ण अनुभव, अन्वेषण, खेल र सक्रिय सहभागितामार्फत सिक्ने अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। बालबालिका आफ्नो सिकाइका सक्रिय सहभागी हुन् र वयस्क तथा साथीहरूसँगको अन्तरक्रिया, खेल, अवलोकन तथा प्रत्यक्ष अनुभवबाट आफ्नो बुझाइ र ज्ञान निर्माण गर्छन्। त्यसैले, बालबालिकाले सुनेर मात्र होइन, देखेर, गरेर, अनुभव गरेर र सहभागी भएर अझ अर्थपूर्ण रूपमा सिक्छन्। (NAEYC) त्यसैले, शिक्षकहरूले विभिन्न चाडपर्वका अवसरमा बालबालिकाको उमेर, रुचि र सिकाइका उद्देश्यअनुकूल विविध गतिविधिहरू योजना गरी सञ्चालन गर्ने गर्छन्। उदाहरणका लागि, कृष्ण जन्माष्टमीका अवसरमा कथा वाचन, कृष्णको चित्र तथा बाँसुरीजस्ता सांस्कृतिक सामग्रीको अवलोकन, सम्बन्धित वेशभूषा, गीत–संगीत, नृत्य, अभिनय तथा मन्दिर भ्रमणजस्ता गतिविधिमार्फत बालबालिकालाई प्रत्यक्ष अनुभव र सक्रिय सहभागिताका साथ सिक्ने अवसर प्रदान गरिन्छ।

यी गतिविधिहरूको उद्देश्य केवल बालबालिकालाई चाडपर्वसँग परिचित गराउनु मात्र नभई भाषिक अभिव्यक्ति, शब्दभण्डार, कल्पनाशक्ति, सिर्जनशीलता, सामाजिक अन्तरक्रिया, आत्मविश्वास, सूक्ष्म तथा स्थूल शारीरिक सीप र सांस्कृतिक चेतनाको विकास गर्नु पनि हो। उदाहरणका लागि, कथा सुन्दा बालबालिकाको श्रवण तथा भाषिक क्षमता विकास हुन्छ, चित्र र सांस्कृतिक सामग्रीको अवलोकनले निरीक्षण तथा जिज्ञासा बढाउँछ, अभिनय र भूमिकामार्फत कल्पनाशक्ति तथा आत्मअभिव्यक्ति सुदृढ हुन्छ भने समूहगत गीत, नृत्य र सहभागिताले सहकार्य, पालो पर्खने बानी तथा सामाजिक सीप विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ। यसरी, प्रत्येक गतिविधिलाई स्पष्ट सिकाइ उद्देश्यसँग जोडेर सञ्चालन गरिँदा चाडपर्वमा आधारित अनुभव केवल मनोरञ्जनमा सीमित नरही अर्थपूर्ण, अनुभवमा आधारित तथा बालकेन्द्रित सिकाइको प्रभावकारी माध्यम बन्न पुग्छ।

यसै सन्दर्भमा, UNICEF Nepal ले प्रारम्भिक बालशिक्षामा खेल तथा प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित गतिविधिहरूले बालबालिकाको संज्ञानात्मक, सामाजिक–भावनात्मक तथा शारीरिक विकासमा योगदान पुर्याउनुका साथै प्रश्न गर्ने, अन्वेषण गर्ने र आत्मअभिव्यक्ति गर्ने अवसर सिर्जना गर्ने उल्लेख गरेको छ। अर्थात्, बालबालिकाले कुनै संस्कृति वा चाडपर्वसँग सम्बन्धित पोसाक लगाउनु मात्र उद्देश्य होइन; त्यस अनुभवमार्फत उनीहरूले के सिके भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हो।

कृष्ण वा राधाको पोसाक लगाउनु भनेको धर्म सिकाउनु मात्र हो?

यस प्रश्नको उत्तर सन्दर्भमा निर्भर गर्छ। यदि विद्यालयले बालबालिकालाई कुनै धार्मिक विश्वास स्वीकार गर्न बाध्य पार्छ, अन्य धर्मलाई कमजोर देखाउँछ वा परिवारको इच्छा विपरीत धार्मिक अभ्यास गर्न बाध्य बनाउँछ भने त्यसबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

तर एउटा बच्चाले अभिभावकको सहमतिमा कृष्णको पोसाक लगाएर विद्यालयमा सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुनु मात्रलाई धार्मिक प्रचार भनेर परिभाषित गर्नु पनि त्यति नै एकांगी दृष्टिकोण हुन सक्छ।

बालबालिकाको उमेरमा प्रतीक र अभिनय सिकाइका शक्तिशाली माध्यम हुन्। उनीहरू डाक्टर, शिक्षक, प्रहरी, किसान, परी, राजा, रानी वा कुनै कथाको पात्र बनेर खेल्छन्। त्यसैगरी कुनै सांस्कृतिक कथाको पात्र बनेर पनि उनीहरूले कल्पना, भाषा, सामाजिक अन्तरक्रिया, आत्मविश्वास र अभिव्यक्ति सिक्न सक्छन्।

NAEYC का अनुसार खेलले बालबालिकाको कल्पनाशील तथा प्रतीकात्मक सोच, भाषा, सामाजिक सम्बन्ध, समस्या समाधान, आत्म-नियमन र शारीरिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ। त्यसैले कृष्णको पोसाकमा उभिएको बच्चालाई केवल ‘धर्मको प्रतीक’ भनेर हेर्नुभन्दा त्यस बालबालिकाले त्यहाँ के अनुभव गरिरहेको छ भनेर हेर्नु आवश्यक छ।

सायद उसले पहिलोपटक सबैका अगाडि बोल्न सिकिरहेको छ।, सायद उसले साथीको हात समातेर नाच्न सिकिरहेको छ।, सायद उसले “राधा को हुन्?”, “कृष्णले बाँसुरी किन बजाउँछन्?” भनेर प्रश्न गर्न थालेको छ।, सायद उसले आफ्ना हजुरआमा-हजुरबुबाबाट सुनेको कथा विद्यालयमा जोडिरहेको छ।, सायद उसले आफ्नो परिवार र विद्यालयबीचको सम्बन्ध महसुस गरिरहेको छ।, यी सबै पनि त सिकाइका महत्वपूर्ण परिणाम हुन्।

प्रिस्कुलको उद्देश्य कुनै धर्मलाई ठूलो वा सानो बनाउनु होइन; बालबालिकालाई उनीहरू बसिरहेको समाज, संस्कृति, परम्परा, विविधता र मानवीय मूल्यसँग परिचित गराउनु हो।

नेपाल बहुसांस्कृतिक समाज हो। त्यसैले बालबालिकाले आफ्नै संस्कृति मात्र होइन, अरूको संस्कृति पनि सम्मान गर्न सिक्नु आवश्यक छ। एउटा बच्चाले आफ्नै चाडपर्वबारे जान्नु र अर्को बच्चाको चाडपर्वलाई पनि सम्मान गर्न सिक्नु यही त सहिष्णुता र सहअस्तित्वको सुरुवात हो। त्यसैले विद्यालयले कुनै एक धार्मिक पर्वलाई मनाउँदैमा त्यसलाई स्वतः धार्मिक पक्षपात भन्न मिल्दैन। वास्तविक प्रश्न हो - विद्यालयले त्यसलाई कसरी प्रस्तुत गरिरहेको छ?

के बच्चालाई बाध्य पारिएको छ?

के अन्य धर्म वा संस्कृतिलाई अपमान गरिएको छ?

के अभिभावकको जानकारी र सहमति छ?

के गतिविधिको शैक्षिक उद्देश्य स्पष्ट छ?

के बालबालिकाको उमेर र विकासअनुकूल गतिविधि छ?

यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर सकारात्मक छ भने त्यस गतिविधिलाई केवल सामाजिक सञ्जालको एउटा तस्बिर हेरेर गलत अर्थ लगाउनु उचित हुँदैन। अभिभावकको सहमति सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो प्रिस्कुलमा बालबालिकाको शिक्षा विद्यालय र शिक्षकको मात्र जिम्मेवारी होइन। परिवार यसको महत्वपूर्ण साझेदार हो।

यदि विद्यालयले कृष्ण जन्माष्टमीका अवसरमा बालबालिकालाई राधा-कृष्णको पोसाक लगाएर आउन अनुरोध गर्छ र अभिभावकलाई त्यसबारे जानकारी दिन्छ, अभिभावकले स्वेच्छाले स्वीकार गर्छन् र बच्चा खुशीसाथ सहभागी हुन्छ भने त्यसलाई जबर्जस्तीको रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन। त्यसैगरी, कुनै अभिभावकले आफ्नो बच्चालाई यस्तो गतिविधिमा सहभागी गराउन नचाहेमा विद्यालयले त्यस निर्णयको सम्मान गर्नुपर्छ।

सांस्कृतिक सहभागिता स्वेच्छिक हुन सक्छ; तर जबर्जस्ती सांस्कृतिक वा धार्मिक अभ्यास गराउनु हुँदैन। यही सन्तुलन नै संवेदनशील र जिम्मेवार प्रारम्भिक बालशिक्षाको आधार हो।

तर सबै विद्यालय सही छन् भन्ने पनि होइन सबै विद्यालयले प्रत्येक गतिविधि स्पष्ट र उपयुक्त शैक्षिक उद्देश्यका साथ आयोजना गर्छन् भन्ने दाबी गर्नु पनि उचित नहुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा एउटा विद्यालयले अर्को विद्यालयले गरेको देखेर त्यही गतिविधि दोहोर्याउन सक्छन्। कतिपयले फोटो खिच्ने र सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने कुरालाई नै कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य बनाएका हुन सक्छन्। कतिपयले अभिभावकसँग पर्याप्त समन्वय नगरेका हुन सक्छन्। त्यस्तो अभ्यास सुधारिनुपर्छ। तर केही ठाउँमा समस्या देखियो भन्दैमा सम्पूर्ण प्रिस्कुल क्षेत्रलाई एउटै तराजुमा राखेर दोषी ठहर गर्नु पनि न्यायसंगत हुँदैन।

बरु प्रश्न गर्नुपर्छ—“यस गतिविधिको learning objective के हो?”

विद्यालयले उत्तर दिनुपर्छ—“बालबालिकाले यसबाट के सिक्दैछन्?”

अभिभावकले सोध्नुपर्छ—“मेरो बच्चाको सहभागिता स्वेच्छिक हो?”

शिक्षकले सुनिश्चित गर्नुपर्छ—“गतिविधि उमेरअनुकूल र समावेशी छ?” यही संवादले शिक्षालाई राम्रो बनाउँछ।

घरमा गरिने सांस्कृतिक अनुभव विद्यालयमा पनि सिकाइको अवसर बन्न सक्छ । आज धेरै अभिभावक आफ्ना बच्चालाई कृष्ण जन्माष्टमीमा कृष्ण वा राधाको पोसाक लगाइदिन्छन्। Christmas मा Santa Claus वा Christmas-themed dress लगाइदिन्छन्। घरमा फोटो खिच्छन्, पारिवारिक सम्झना बनाउँछन् र सामाजिक सञ्जालमा राख्छन्।

त्यही बच्चाले विद्यालयमा साथीहरूसँग मिलेर त्यही अनुभव गर्यो भने त्यसलाई अचानक “नाटक” वा “धर्मको प्रचार” भनेर मात्र बुझ्नु कति उचित हुन्छ? विद्यालयमा हुने गतिविधिको अतिरिक्त मूल्य के हो भने बच्चाले साथीसँग सहकार्य, पालो पर्खने, समूहमा सहभागी हुने, गीत गाउने, अभिनय गर्ने, बोल्ने, सुन्ने र अरूको संस्कृति सम्मान गर्ने अवसर पाउँछ।

यस प्रकारका गतिविधिलाई अझ प्रभावकारी र अर्थपूर्ण बनाउन अधिकांश प्रिस्कुलहरूले यसलाई केवल पोसाक धारण गर्ने कार्यक्रममा सीमित राख्दैनन्। बरु, कृष्ण जन्माष्टमीजस्ता चाडपर्वलाई कथा वाचन, कला तथा सिर्जनात्मक गतिविधि, गीत–संगीत, नृत्य, अभिनय, भाषिक अभ्यास, सामाजिक व्यवहारको विकास तथा सम्बन्धित स्थानको शैक्षिक भ्रमण (Field Visit) जस्ता अनुभवात्मक सिकाइसँग जोडेर सञ्चालन गर्छन्। यसरी बालबालिकाले चाडपर्वलाई केवल हेर्ने वा मनाउने मात्र होइन, त्यसको सांस्कृतिक सन्दर्भ, सामाजिक मूल्य र सिकाइलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्दै सक्रिय रूपमा आत्मसात् गर्ने अवसर प्राप्त गर्छन्।

उदाहरणका लागि, कृष्ण जन्माष्टमीमा मन्दिर भ्रमण गराउँदा त्यसलाई केवल दर्शनमा सीमित नगरी बालबालिकालाई मन्दिरको वास्तुकला, घण्टी, फूल, पूजा सामग्री, स्थानीय संस्कृति तथा मानिसहरूको व्यवहारबारे प्रत्यक्ष अवलोकन गराइन्छ र सार्वजनिक स्थानमा कसरी शिष्ट तथा अनुशासित व्यवहार गर्ने भन्ने सिकाइन्छ।

पर्व सिकाइको बहाना होइन; सही ढंगले प्रयोग गर्दा पर्व स्वयं सिकाइको सन्दर्भ बन्न सक्छ।

सामाजिक सञ्जालको एउटा फोटोले केही सेकेन्डमा धारणा बनाइदिन सक्छ। तर एउटा बच्चाको सिकाइ बुझ्न त्यसभन्दा धेरै समय चाहिन्छ। कृष्णको मुकुट लगाएको एउटा बच्चाको फोटो देखेर “धार्मिक शिक्षा दिइयो” भन्न सजिलो छ। तर त्यही फोटोको पछाडि शिक्षकले दुई दिनदेखि कथा सुनाइरहेको, बच्चाले प्रश्न गरिरहेको, अभिभावकले पोसाक तयार पारिरहेको, बच्चाले साथीहरूसँग अभिनय अभ्यास गरिरहेको र अन्ततः आत्मविश्वासका साथ कार्यक्रममा सहभागी भएको कथा हामीले देखेका हुँदैनौँ।

हामीले फोटो देख्यौँ, प्रक्रिया देखेनौँ।

त्यसैले आलोचना गर्नुअघि सन्दर्भ बुझौँ।

प्रश्न गरौँ, तर निर्णय सुनाउनुअघि बुझौँ।

असहमति राखौँ, तर अपमान नगरौँ।

विद्यालयलाई सुधारका लागि सुझाव दिऔँ, तर सम्पूर्ण प्रारम्भिक बालशिक्षालाई नै बदनाम नगरौँ। कुरा राधा–कृष्ण वा क्रिसमसको होइन, बालबालिकाको हो ।

प्रिस्कुलमा कृष्ण जन्माष्टमी मनाउनुको वास्तविक सफलता कति बच्चाले कृष्णको पोसाक लगाए भन्ने होइन।

सफलता त त्यतिबेला हो, जब बच्चाले खुशीसाथ सिक्यो, प्रश्न गर्यो, आफ्नो कुरा व्यक्त गर्यो, साथीलाई स्वीकार गर्यो, नयाँ अनुभव लियो र त्यस अनुभवलाई आफ्नो जीवनसँग जोड्न सक्यो।

प्रारम्भिक बालशिक्षाको केन्द्रमा धर्म, प्रदर्शन वा सामाजिक सञ्जाल होइन-बालबालिका हुनुपर्छ। यी सबै अवसरलाई अनुभव, संस्कृति, भाषा, कल्पना, सामाजिकता, सिर्जनशीलता, सहकार्य र मूल्य शिक्षासँग जोड्ने जिम्मेवारी विद्यालय र परिवार दुवैको हो।

बालबालिकालाई संस्कृति सिकाउनु भनेको उनीहरूलाई अरूभन्दा ठूलो बनाउनु होइन; आफ्नो पहिचान बुझ्दै अरूको पहिचानको सम्मान गर्न सिकाउनु हो। त्यसैले अर्को पटक सामाजिक सञ्जालमा राधा–कृष्ण बनेको एउटा सानो बच्चाको तस्बिर देख्दा तुरुन्त निर्णय सुनाउनुभन्दा एकपटक सोचौँ-

सायद त्यो केवल एउटा पोसाक होइन।

सायद त्यो एउटा कथा सिक्ने तरिका हो।

सायद त्यो संस्कृतिसँग जोडिने एउटा अनुभव हो।

सायद त्यो साथीहरूसँग सिक्ने एउटा अवसर हो।

र सायद, त्यो बच्चाको बाल्यकालको एउटा सुन्दर सम्झना हो।

हामीले फोटोभन्दा पछाडिको सिकाइ देख्न सिकौँ।

किनकि बालबालिकाको संसारमा सिकाइ कहिलेकाहीँ किताबको पानामा होइन, एउटा पोसाक, एउटा कथा, एउटा गीत, एउटा अभिनय र एउटा मुस्कानभित्र पनि लुकेको हुन्छ।

सन्दर्भ तथा प्रमाणका आधारहरू

१. National Association for the Education of Young Children (NAEYC), Developmentally Appropriate Practice (DAP) — खेलमा आधारित, सक्रिय, आनन्दपूर्ण तथा विकासअनुकूल सिकाइको अवधारणा।   https://www.naeyc.org/resources/position-statements/dap/principles?utm_source=chatgpt.com

२. NAEYC, Teaching to Enhance Each Child’s Development and Learning -बालबालिकाका लागि firsthand, meaningful experiences, exploration, choice, play र guided learning को महत्त्व। https://www.naeyc.org/resources/position-statements/dap/enhance-development?utm_source=chatgpt.com

३. UNICEF Nepal, Learning through Play — नेपालमा ECED अभ्यासमा खेल, hands-on activities, प्रश्न, खोज र आत्म-अभिव्यक्तिबाट हुने समग्र सिकाइका उदाहरणहरू।   https://www.unicef.org/nepal/stories/learning-through-play?utm_source=chatgpt.com

४. UNICEF Nepal, Unlocking Early Learning and Development — प्रारम्भिक बालविकासका शारीरिक, भाषिक, संज्ञानात्मक, सामाजिक–भावनात्मक तथा सांस्कृतिक विकासका आयामहरू र age-appropriate learning environment। https://www.unicef.org/nepal/stories/unlocking-early-learning-and-development?utm_source=chatgpt.com

सम्जना बस्नेत

MPhil Scholar in Early Childhood Development (ECD)

Secretary General, APEN  (Association of Preschool Educators Nepal )

Founder Principal, Kovida Kids Preschool