बिहिवार, आश्विन १ २०८३
बाढीले भौतिक संरचना मात्र बगाएन, विद्यार्थीका सपना र बालमनमा पनि गहिरो चोट पुर्यायो। अब राहतसँगै उनीहरूको मनमा आशा, साहस र आत्मविश्वास फर्काउनु सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
रसुवाको लहरेपौवास्थित शिवालय आधारभूत विद्यालयको होल्डिङ सेन्टरमा आश्रय लिइरहेका बाढीबाट विस्थापित बालबालिका। विपद्पछि उनीहरूको पढाइको निरन्तरतासँगै मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोगलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
परिचय
प्राकृतिक विपत्ति मानिसको जीवनमा अचानक आइपर्ने गम्भीर चुनौती हो। बाढी, पहिरो, भूकम्पजस्ता विपत्तिले घर, सडक, पुल र विद्यालयजस्ता भौतिक संरचना नष्ट गर्नुका साथै मानिसको मानसिक, सामाजिक र भावनात्मक जीवनमा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले जनजीवनलाई अस्तव्यस्त बनाएको छ। बाढीबाट घरबस्ती, सडक, पुल, विद्यालय तथा अन्य संरचनामा क्षति पुगेको छ। धेरै परिवार विस्थापित भएका छन् भने कतिपय बालबालिका अभिभावक तथा आफन्तबाट अलग हुन पुगेका छन्। यस विपत्तिको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष असर विद्यार्थीको पढाइमा मात्र होइन, उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा समेत परेको छ।
युनिसेफका अनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङलगायत बाढी प्रभावित क्षेत्रका करिब १७ हजार बालबालिका प्रभावित भएका छन्। प्रारम्भिक विवरणअनुसार कतिपय बालबालिका परिवारबाट अलग भएका छन् र उनीहरूलाई मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोगको तत्काल आवश्यकता देखिएको छ।
बालमनमा परेको गहिरो असर
बाढीको प्रत्यक्ष दृश्य देखेका विद्यार्थीले लामो समयसम्म भय र असुरक्षाको अनुभव गर्न सक्छन्। पानीको तीव्र बहाव, घरबस्ती बगाएको दृश्य, मानिसहरू भागदौड गरेको अवस्था र आफन्तसँग छुट्टिनुपरेको पीडाले बालमनमा गहिरो छाप छोड्न सक्छ।
कतिपय विद्यार्थीमा निम्न समस्या देखिन सक्छन् :
अत्यधिक डर, चिन्ता र बेचैनी।
राति निदाउन कठिनाइ हुने वा नराम्रो सपना देख्ने।
बाढीको घटना बारम्बार सम्झने।
एक्लै बस्न नचाहने वा अभिभावकसँग अत्यधिक निर्भर हुने।
चुपचाप बस्ने, अरूसँग नबोल्ने वा असामान्य रूपमा रिसाउने।
पढाइ तथा खेलकुदमा रुचि घट्ने।
खाना खान र दैनिक काम गर्न अनिच्छा देखाउने।
भविष्यप्रति निराशा र असुरक्षाको भावना उत्पन्न हुने।
यी व्यवहारलाई अनुशासनहीनता वा पढाइप्रतिको लापरबाही मात्र ठान्नुहुँदैन। धेरैपटक यस्ता लक्षण विद्यार्थीको भित्री मानसिक तनाव र पीडाका संकेत हुन सक्छन्।
पढाइमा परेको प्रभाव
बाढीका कारण विद्यालय भवन, कक्षाकोठा, पुस्तकालय, प्रयोगशाला तथा शैक्षिक सामग्रीमा क्षति पुगेको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङका विभिन्न विद्यालय बाढीबाट प्रभावित भएका छन्। कतिपय विद्यालयका भवन क्षतिग्रस्त भएका छन् भने केही विद्यालयमा नियमित पठनपाठन नै रोकिएको छ।
विद्यालय बन्द हुँदा विद्यार्थीको सिकाइ निरन्तरतामा समस्या आउँछ। लामो समयसम्म पढाइ रोकिँदा विद्यार्थीको पठन, लेखन, गणितीय सीप र विषयगत ज्ञानमा कमी आउन सक्छ। विशेषगरी प्रारम्भिक कक्षाका विद्यार्थीले सिकेका आधारभूत सीप बिर्सने सम्भावना हुन्छ।
तर पढाइमा आएको अवरोध केवल विद्यालय बन्द भएकै कारणले मात्र होइन। मानसिक तनावमा रहेका विद्यार्थी कक्षामा उपस्थित भए पनि पाठमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, पढेको कुरा सम्झन कठिन हुने र कक्षाकार्यमा सहभागी हुन अनिच्छुक हुने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले विद्यालय पुनः खोल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; विद्यार्थीलाई मानसिक रूपमा कक्षामा फर्काउनुपनि आवश्यक हुन्छ।
शिक्षकको महत्त्वपूर्ण भूमिका
बाढी प्रभावित विद्यार्थीका लागि शिक्षक भरोसाको प्रमुख आधार बन्न सक्छन्। शिक्षकले विद्यार्थीका कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने, उनीहरूका भावना बुझ्ने र सुरक्षित वातावरण प्रदान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। शिक्षकले विद्यार्थीलाई आफ्नो अनुभव व्यक्त गर्ने अवसर दिनुपर्छ। उनीहरूलाई जबर्जस्ती बोल्न लगाउनु हुँदैन। बरु चित्रकला, कथा, खेल, गीत, नाटक तथा समूहगत छलफलजस्ता गतिविधिमार्फत भावना व्यक्त गर्न सहज वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ।
शिक्षकले निम्न कार्य गर्न सक्छन् :
शिक्षकले ‘तिमी एक्लो छैनौ’, ‘हामी तिम्रो कुरा सुन्छौँ’ र ‘तिमी बिस्तारै सामान्य अवस्थामा फर्कन सक्छौ’ भन्ने विश्वास दिलाउनुपर्छ। यस्तो भावनात्मक समर्थनले विद्यार्थीमा सुरक्षा र आत्मविश्वासको भावना विकास गर्न मद्दत गर्छ।
विद्यालय पुनःसञ्चालनअघि मनोसामाजिक सहयोग
शिक्षा विभागले बाढी प्रभावित विद्यालयका विद्यार्थीलाई मनोसामाजिक परामर्श तथा आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराएपछि मात्र नियमित कक्षा सञ्चालन गर्न निर्देशन दिएको छ। बाढीका कारण विद्यार्थीमा भय, त्रास, तनाव तथा अन्य मनोसामाजिक असर पर्न सक्ने भएकाले नियमित पठनपाठन सुरु गर्नुअघि उनीहरूको अवस्था बुझ्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
यो निर्देशन सकारात्मक र समयसापेक्ष छ। विपत्तिपछि विद्यार्थीलाई तुरुन्तै परीक्षामुखी पढाइमा फर्काउनेभन्दा पहिले उनीहरू सुरक्षित छन् कि छैनन्, परिवारको अवस्था कस्तो छ र मानसिक रूपमा कक्षामा सहभागी हुन तयार छन् कि छैनन् भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ।
विद्यालयले विद्यार्थीको आवश्यकताअनुसार चरणबद्ध रूपमा कक्षा सञ्चालन गर्न सक्छ। सुरुमा स्वागत, परिचय, खेल, चित्रकला, समूहगत कुराकानी र अनुभव आदानप्रदानजस्ता गतिविधि सञ्चालन गरी विद्यार्थीलाई विद्यालयको वातावरणमा पुनः अभ्यस्त बनाउन सकिन्छ। त्यसपछि मात्र नियमित विषयगत सिकाइमा क्रमशः जोड दिनुपर्छ।
अभिभावक र समुदायको जिम्मेवारी
विद्यार्थीको मानसिक पुनर्स्थापनामा अभिभावक र समुदायको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अभिभावकले विद्यार्थीलाई गाली गर्ने, डर देखाउने वा उनीहरूको भावनालाई बेवास्ता गर्ने गर्नुहुँदैन।
विद्यार्थीले एउटै कुरा पटक–पटक सोधेमा धैर्यपूर्वक जवाफ दिनुपर्छ। उनीहरूलाई आफ्ना भावना व्यक्त गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। ‘नडराऊ’ भनेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन; विद्यार्थी किन डराएको हो भन्ने कुरा बुझेर भावनात्मक साथ दिनुपर्छ।
अभिभावकले विद्यार्थीका लागि नियमित दिनचर्या कायम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। पर्याप्त निद्रा, पौष्टिक खाना, सुरक्षित बसोबास, परिवारसँगको संवाद र विद्यालयसँगको सम्पर्कले विद्यार्थीलाई सामान्य अवस्थामा फर्कन सहयोग पुर्याउँछ।
समुदायले पनि प्रभावित परिवारलाई केवल राहत सामग्री दिने मात्र होइन, उनीहरूको दीर्घकालीन पुनर्स्थापनामा सहयोग गर्नुपर्छ। बालबालिकाका लागि सुरक्षित खेलस्थल, अस्थायी सिकाइ केन्द्र र बालमैत्री गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता
विपद्पछिको राहत र पुनर्निर्माणमा मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रायः दोस्रो प्राथमिकतामा राखिन्छ। तर बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य कमजोर भयो भने उनीहरूको सिकाइ, व्यवहार, सामाजिक सम्बन्ध र भविष्यमा समेत दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ। युनिसेफका अनुसार बाढीबाट प्रभावित करिब १७ हजार बालबालिकालाई मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोग आवश्यक देखिएको छ।
परिवारबाट अलग भएका बालबालिकाका लागि संरक्षण, सुरक्षित आश्रय र पारिवारिक पुनर्मिलनको काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। त्यसैले स्थानीय सरकार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सुरक्षा निकाय, बालअधिकारकर्मी तथा गैरसरकारी संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय हुनुपर्छ।
विद्यालयमा मनोसामाजिक परामर्श सेवा सञ्चालन गर्ने, शिक्षकलाई प्राथमिक मनोसामाजिक सहयोगसम्बन्धी तालिम दिने र गम्भीर समस्या भएका विद्यार्थीलाई विशेषज्ञ सेवासँग जोड्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
राहतसँगै आशाको पुनर्निर्माण
बाढीले विद्यार्थीको जीवनमा ठूलो क्षति पुर्याए पनि उनीहरूलाई केवल पीडितका रूपमा हेर्नुहुँदैन।
उनीहरूभित्र कठिन परिस्थितिबाट उठ्ने क्षमता, सिर्जनशीलता र भविष्य निर्माण गर्ने शक्ति पनि हुन्छ।
विद्यार्थीलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने, उनीहरूका कुरा सुन्ने र साना–साना जिम्मेवारी दिने हो भने उनीहरूमा आत्मविश्वास बढ्न सक्छ। विद्यालयमा ‘हामी मिलेर पुनर्निर्माण गर्छौँ’ भन्ने भावना विकास गर्नुपर्छ।
अस्थायी सिकाइ केन्द्र, वैकल्पिक शैक्षिक सामग्री, अतिरिक्त कक्षा, पुस्तक तथा पोसाक सहयोग र छात्रवृत्तिजस्ता कार्यक्रमले विद्यार्थीको शैक्षिक भविष्य सुरक्षित गर्न मद्दत गर्न सक्छन्। सरकार तथा सम्बन्धित निकायले बाढी प्रभावित विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति र शैक्षिक सहयोगको व्यवस्था अघि बढाएको समाचार पनि सार्वजनिक भएको छ।
रसुवा बाढीले विद्यार्थीको शैक्षिक जीवनमा मात्र होइन, उनीहरूको मानसिक तथा भावनात्मक जीवनमा पनि गम्भीर असर पारेको छ। डर, त्रास, तनाव, शोक, असुरक्षा र निराशाले विद्यार्थीको सिकाइ, व्यवहार र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले बाढीपछिको पुनर्स्थापनालाई सडक, पुल, घर र विद्यालय निर्माणमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। विद्यार्थीको मनमा हराएको सुरक्षा, आशा र आत्मविश्वास पनि पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ।
विद्यालय पुनःसञ्चालनसँगै मनोसामाजिक परामर्श, भावनात्मक सहयोग, सुरक्षित सिकाइ वातावरण र निरन्तर शैक्षिक समर्थन सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। विद्यार्थी राष्ट्रको भविष्य हुन्। उनीहरूको घर र विद्यालय पुनर्निर्माण गर्नु जति आवश्यक छ, उनीहरूको मनमा आशा, साहस र आत्मविश्वास पुनर्निर्माण गर्नु पनि त्यति नै आवश्यक छ। रसुवा बाढीबाट प्रभावित विद्यार्थीको पुनर्स्थापना वास्तवमा उनीहरूको भविष्यको पुनर्निर्माण हो।
बाढीले बाटो रोक्न सक्छ, तर विद्यार्थीको भविष्य रोक्न दिनुहुँदैन।
शिक्षाविद् डा. ओमप्रकाश सिंह प्रधानाध्यापक, श्री पार्वती माध्यमिक विद्यालय, मोरङ
.png)
