बुधवार, आश्विन २८ २०८३
दीपकराज जोशी - काठमाण्डौँ । आजको संसार पहिलेभन्दा धेरै छिटो परिवर्तन भइरहेको छ। विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र विश्वव्यापी सहकार्यले हाम्रो जीवन र काम गर्ने तरिका बदलिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई पनि समयअनुसार परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ।
शिक्षा भनेको परीक्षा पास गर्नु, राम्रो अङ्क ल्याउनु र प्रमाणपत्र हात पार्नु मात्र होइन। शिक्षाले विद्यार्थीलाई सही सोच्न, नयाँ कुरा सिक्न, समस्या समाधान गर्न, आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्न र समाज तथा राष्ट्रका लागि योगदान दिन सक्षम बनाउनुपर्छ। त्यसैले अब हाम्रो शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई परीक्षाका लागि मात्र होइन, जीवनका लागि तयार गर्नुपर्छ।
नेपालको विद्यालय शिक्षामा अझै पनि परीक्षाको नतिजा र प्राप्ताङ्कलाई बढी महत्त्व दिने प्रवृत्ति छ। यसमा सुधार गर्दै विद्यार्थीलाई विषयवस्तु बुझ्ने, प्रश्न गर्ने, तर्क गर्ने, अनुसन्धान गर्ने र सिकेको ज्ञान व्यवहारमा उतार्ने अवसर दिनुपर्छ।
विज्ञान प्रयोगबाट, गणित दैनिक जीवनबाट र व्यवस्थापन व्यावहारिक अनुभवबाट सिक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र भविष्यको लक्ष्यअनुसार विषय छनोट तथा सीप विकासका अवसर पनि विस्तार गर्नुपर्छ।
आजका विद्यार्थीलाई आफ्नै विद्यालय र देशको सीमाभित्र मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय विद्यालय तथा शैक्षिक संस्थासँग सहकार्य गरेर विद्यार्थी आदानप्रदान, संयुक्त परियोजना, शैक्षिक भ्रमण र सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
यस्ता अवसरले विद्यार्थीलाई नयाँ संस्कृति बुझ्न, फरक सोचको सम्मान गर्न, आत्मविश्वास बढाउन र विश्वलाई फराकिलो दृष्टिले हेर्न सहयोग गर्छन्। विदेश जान नसक्ने विद्यार्थीका लागि अनलाइन कक्षा र भर्चुअल आदानप्रदान कार्यक्रम पनि उपयोगी हुन सक्छन्।
नेपाली भाषा र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै अंग्रेजी तथा अन्य विदेशी भाषाको व्यावहारिक ज्ञानलाई पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। भाषा सिक्नु भनेको शब्द र व्याकरण जान्नु मात्र होइन; नयाँ मानिससँग जोडिनु, फरक संस्कृति बुझ्नु र अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा तथा रोजगारीका अवसरसम्म पुग्नु पनि हो।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल प्रविधिले सिकाइका नयाँ ढोका खोलेका छन्। तर विद्यार्थीले प्रविधिबाट उत्तर खोज्न मात्र होइन, त्यसको सत्यता जाँच्न, सही सूचना पहिचान गर्न र जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्न पनि सिक्नुपर्छ। यसका लागि शिक्षकलाई आवश्यक तालिम र सबै विद्यार्थीलाई प्रविधिमा समान पहुँच उपलब्ध गराउनु महत्त्वपूर्ण छ।
त्यस्तै, पाठ्यक्रममा उद्यमशीलता, वित्तीय साक्षरता, सञ्चार, नेतृत्व र व्यावहारिक सीपलाई स्थान दिनुपर्छ। सबै विद्यार्थीको भविष्य एउटै हुँदैन। कसैले उच्च शिक्षा रोज्छन्, कसैले व्यवसाय गर्छन् त कसैले प्राविधिक वा सिर्जनात्मक क्षेत्रमा आफ्नो भविष्य बनाउँछन्। शिक्षाले उनीहरूलाई आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार अघि बढ्न सहयोग गर्नुपर्छ।
शिक्षा सुधारको केन्द्रमा शिक्षक र विद्यार्थी दुवै हुनुपर्छ। शिक्षकलाई आधुनिक शिक्षण विधि, प्रविधि र विद्यार्थीकेन्द्रित सिकाइसम्बन्धी तालिम दिनुपर्छ। विद्यार्थीको क्षमता पनि लिखित परीक्षाको अङ्कबाट मात्र मूल्याङ्कन नगरी परियोजना, प्रस्तुति, प्रयोगात्मक अभ्यास र सिर्जनशीलताका आधारमा पहिचान गर्नुपर्छ।
सरकार, विद्यालय, अभिभावक, विश्वविद्यालय र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीच सहकार्य बढाउन सके गुणस्तरीय शिक्षा र नयाँ अवसरको विस्तार सम्भव हुन्छ। विद्यार्थी आदानप्रदान, शिक्षक तालिम र शैक्षिक परियोजनाका कार्यक्रम पारदर्शी, सुरक्षित र सबैका लागि पहुँचयोग्य हुनुपर्छ।
शिक्षा सुधारका विषयमा छलफल र योजना बनाउनु आवश्यक छ, तर वास्तविक परिवर्तन कक्षाकोठामा देखिनुपर्छ। त्यसका लागि स्पष्ट नीति, पर्याप्त बजेट, दक्ष शिक्षक र प्रभावकारी कार्यान्वयन अपरिहार्य छन्।
आधुनिक शिक्षा अपनाउनु भनेको आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचान बिर्सनु होइन। बरु आफ्ना मौलिक मूल्य जोगाउँदै विश्वको ज्ञान, प्रविधि र अनुभवबाट सिक्नु हो।
हामीले विद्यार्थीलाई परीक्षामा सफल हुने मात्र होइन, जीवनमा सफल हुन सक्ने बनाउनुपर्छ। उनीहरूलाई सोच्न, सिर्जना गर्न, आत्मनिर्भर बन्न र विश्वसँग प्रतिस्पर्धा तथा सहकार्य गर्न सक्ने क्षमता दिनुपर्छ।
आज शिक्षामा गरिने सही लगानी नै भोलिको सक्षम समाज र समृद्ध नेपालको आधार हो। त्यसैले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई समयसापेक्ष, व्यावहारिक र विश्वव्यापी अवसरसँग जोडिएको बनाउनु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
लेखक शिक्षाकर्मी हुनुहुन्छ।
.png)
