बालबालिकाहरू देशका भविष्य मात्र होइनन्, उनीहरू घरका उज्यालो र आमाबाबुका धड्कन हुन्। तर, आज यही उज्यालो असुरक्षित सडकका खाडल, जीर्ण कक्षाकोठा र डिजिटल सञ्जालको अँध्यारोमा निभ्ने जोखिममा छ। विद्यालय केवल ज्ञानको मन्दिर मात्र नभएर बालबालिकाको जीवन रक्षा गर्ने अभेद्य किल्ला बन्नु अपरिहार्य आवश्यकता हो। शिक्षा कुनै पनि समाज र राष्ट्रको विकासको मेरुदण्ड हो र यसको मूल अभीष्ट नै बालबालिकाको चौतर्फी, स्वस्थ र निर्बाध विकास सुनिश्चित गर्नु हो। यसका लागि सुरक्षित, भयरहित र बालमैत्री वातावरण पहिलो सर्त बन्दछ। विद्यार्थी सुरक्षा भन्नाले विद्यालय परिसरभित्रका गतिविधिमा मात्र सीमित नभई घरबाट निस्किएर विद्यालय पुग्ने र पुनः घर फर्कने सम्पूर्ण समयावधि तथा यात्रामा विद्यार्थीहरूको भौतिक, मानसिक, सामाजिक र डिजिटल सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो।

नेपालको संविधानले प्रत्येक बालबालिकालाई शिक्षा, स्वास्थ्य, पालनपोषण र सुरक्षाको मौलिक हक प्रत्याभूत गरेको भए तापनि व्यवहारमा हाम्रा विद्यार्थीहरूले दिनहुँ विभिन्न प्रकारका असुरक्षा, हिंसा र गम्भीर जोखिमको सामना गरिरहेका छन्। बालबालिकालाई यस्ता चौतर्फी जोखिमबाट बचाउन कुनै एउटा निकाय मात्र लागेर सम्भव हुँदैन। यसका लागि राज्य, विद्यालय र परिवारको स्पष्ट भूमिका र साझा दायित्व हुनु अपरिहार्य छ।

आधुनिक समयको तीव्र परिवर्तनसँगै हाम्रा विद्यार्थीहरूले भोगनुपरेका जोखिमहरूको आयाम पनि फैलँदै गएको छ। परम्परागत भौतिक चोटपटकका साथै आज मानसिक, सामाजिक र साइबरजन्य जोखिमहरू भयावह रूपमा देखा परेका छन्। विद्यालयका जीर्ण र भूकम्प प्रतिरोधी नभएका भवन, साँघुरा तथा भौतिक अवरोधले भरिएका खेल मैदान, प्रयोगशालामा बिनासतर्कता राखिएका घातक रसायन र खुला विद्युतीय तारहरूले कक्षाकोठाभित्रै विद्यार्थीको ज्यान जोखिममा पारिरहेका हुन्छन्। नेपालको जटिल भौगोलिक बनावटका कारण विशेषगरी ग्रामीण तथा पहाडी भेगमा भीरपहरा, पहिरोको जोखिमयुक्त बाटो र उर्लँदो खोला तरेर विद्यालय पुग्नुपर्ने बाध्यता छ।

अनुशासनको गलत व्याख्या गर्दै शिक्षक वा व्यवस्थापकद्वारा दिइने शारीरिक यातना र सहपाठीहरूबीच हुने हेपाहा प्रवृत्ति अर्थात् बुलिङले विद्यार्थीको कलिलो मस्तिष्कमा गम्भीर आघात पुर्‍याइरहेको छ। छात्राहरूले सडक र विद्यालय दुवैतर्फ भोग्नुपर्ने यौनजन्य दुर्व्यवहार, महिनावारीका बेला सफा शौचालय र प्याडको अभाव तथा जातीय वा आर्थिक आधारमा हुने विभेदले सामाजिक असुरक्षा बढाएको छ।

अर्कोतर्फ, हातहातमा पुगेको इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको अनियन्त्रित प्रयोगका कारण साइबर बुलिङ, ब्ल्याकमेलिङ र अनुपयुक्त सामग्रीको दलदलमा विद्यार्थीहरू फस्दै गएका छन्। आवासीय विद्यालयका होस्टेलहरूमा चौबीसै घण्टा सुरक्षा गार्डको कमी, अव्यवस्थित रात्रिकालीन रेखदेख र गुणस्तरहीन खानपानले विद्यार्थीको स्वास्थ्य र जीवनमा अर्को ठूलो चुनौती थपेको छ।सडक र यातायातको क्षेत्र आज विद्यार्थीका लागि सबैभन्दा संवेदनशील र त्रासद जोखिमको केन्द्र बनेको छ। दैनिक रूपमा पैदल यात्रा गर्दा जेब्रा क्रसिङको अभाव, तीव्र गतिको सवारी चाप र साँघुरो फुटपाथका कारण कलिला बालबालिकाहरू दुर्घटनाको सिकार बनिरहेका छन्।

निजी तथा संस्थागत विद्यालयहरूले सञ्चालन गर्ने बसहरूको कमजोर प्राविधिक अवस्था, पुराना पाटपुर्जा, क्षमताभन्दा दोब्बर विद्यार्थी कोच्ने गैरजिम्मेवार अभ्यास र चालकहरूको असावधानीले यातायात जोखिमलाई पराकाष्ठामा पुर्‍याएको छ। पोखराको माझठानास्थित ओख्लेभिरमा कालिका बोर्डिङ स्कुलको बस दुर्घटना भई निर्दोष विद्यार्थीको अकालमै ज्यान गएको कारुणिक घटनाले नेपालको विद्यालय यातायात सुरक्षाको भयावह यथार्थलाई उदाङ्गो पारेको छ। तीव्र मोड र भिरको जोखिमयुक्त सडकमा बिनाप्राविधिक परीक्षण पुराना गाडी गुडाउँदा कलिला सपनाहरू बाटोमै अस्ताउन पुगे। यो दुर्घटना कुनै संयोग मात्र थिएन, बरु सडक पूर्वाधारको लापरबाही, विद्यालय प्रशासनको गैरजिम्मेवारी र नियामक निकायको कमजोर अनुगमनको परिणाम थियो। यस्ता हृदयविदारक घटनाहरूले हामीलाई सधैं सचेत गराउँछन् कि यातायात मापदण्डमा गरिएको थोरै सम्झौताले पनि सयौं परिवारको उज्यालो सधैंको लागि निभाइदिन सक्छ।

कक्षाकोठा विद्यार्थीहरूले ज्ञान आर्जन गर्ने सबैभन्दा पवित्र र बढी समय बिताउने स्थान हो, त्यसैले यहाँको वातावरण भौतिक र शैक्षिक दुवै दृष्टिकोणले सुरक्षित हुन जरुरी छ। कक्षाभित्रका फर्निचरहरू जस्तै डेस्क-बेन्च बालमैत्री हुनुपर्छ, जसमा कुनै तिखा कुना वा बाहिर निस्किएका किल्लाहरू हुनु हुँदैन जसले गर्दा विद्यार्थीलाई उठबस गर्दा चोटपटक लागोस्। कोठाभित्र पर्याप्त प्राकृतिक उज्यालो र हावा आवतजावत गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। आकस्मिक विपद् वा भूकम्पको समयमा भागदौड हुँदा सहजै बाहिर निस्कन मिल्ने गरी कक्षाका ढोकाहरू सधैं बाहिरतिर खुल्ने प्रकृतिको हुनु वैज्ञानिक रूपमा आवश्यक छ।

विज्ञान प्रयोगशालामा प्रयोग हुने प्रज्वलनशील तथा विषालु रसायनहरू विद्यार्थीको सोझो पहुँचभन्दा टाढा बलियो दराजमा लक गरेर राख्नुपर्छ। विद्यालय परिसरका सम्पूर्ण विद्युतीय संरचना र तारहरू खुला नभई पूर्ण रूपमा कभर वा भूमिगत वायरिङ गरिनुपर्छ। शैक्षिक वातावरणको सुरक्षाका लागि कक्षाभित्र शिक्षकद्वारा कायम गरिने अनुशासन भयरहित हुनुपर्छ। गालीगलौज, मानसिक दबाब वा होच्याउने शैलीले विद्यार्थीको सिक्ने क्षमता र आत्मबललाई कमजोर बनाउने हुँदा कक्षाकोठा पूर्ण रूपमा आत्मसम्मानयुक्त र मैत्रीपूर्ण हुनुपर्छ। घर र अभिभावकबाट टाढा रहेर होस्टेलमा बस्ने बालबालिकाहरू सुरक्षाका दृष्टिकोणले थप संवेदनशील र जोखिमयुक्त अवस्थामा रहन्छन्। आवासीय विद्यालयहरूले होस्टेल सञ्चालन गर्दा चौबीसै घण्टा सुरक्षाको कडा प्रबन्ध मिलाउनु आवश्यक छ।

होस्टेलको मुख्य प्रवेशद्वारमा जिम्मेवार सुरक्षा गार्ड रहने, बाहिरी र अपरिचित व्यक्तिको प्रवेशलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्ने तथा करिडोर र खुला परिसरमा सिसिटिभी क्यामेरा जडान गरी निगरानी राख्नुपर्छ। छात्र र छात्राका लागि पूर्ण रूपमा छुट्टाछुट्टै आवास भवन हुनुपर्ने र सोही अनुसार संवेगात्मक रूपमा परिपक्व पुरुष तथा महिला वार्डनहरूको व्यवस्था गरिनुपर्छ। रात्रिकालीन रेखदेखमा कुनै खुकुलोपन हुनु हुँदैन। होस्टेलको मेस अर्थात् भान्साकोठामा सरसफाइको उच्च मापदण्ड कायम गर्दै बालबालिकाको शारीरिक विकासका लागि आवश्यक सन्तुलित र स्वस्थकर भोजन मात्रै तयार गरिनुपर्छ। आकस्मिक रूपमा बालबालिका बिरामी पर्दा तत्काल प्राथमिक उपचार उपलब्ध गराउन चौबीसै घण्टा स्वास्थ्यकर्मी वा औषधिको उपलब्धता हुनुपर्छ। आगलागी जस्ता विपद्बाट बच्न प्रत्येक तलामा अग्निशामक यन्त्र र आकस्मिक अवस्थामा बाहिर निस्कने सुरक्षित बाटो स्पष्ट रूपमा तोकिएको हुनुपर्छ।

नागरिकको जीवन रक्षा गर्नु राज्यको प्राथमिक धर्म हो, जसमा बालबालिकाको सुरक्षा पहिलो प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ। नीति, नियम र कानुनको तर्जुमा गर्ने तथा त्यसको कठोर कार्यान्वयन गराउने मुख्य दायित्व राज्यकै काँधमा रहन्छ। नेपालको संविधानको धारा ३९ ले सुनिश्चित गरेको बालबालिकाको हक र बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७५ को प्रावधान अनुसार विद्यालय वा अन्य कुनै पनि स्थानमा शारीरिक वा मानसिक यातना दिने कार्यलाई पूर्ण निषेध गरी दोषीलाई कडा कारबाही गरिनुपर्छ। विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र राष्ट्रिय ढाँचा र कार्यान्वयन निर्देशिका, २०६८ को अक्षरसः पालना गराई विद्यालयलाई कुनै पनि राजनीतिक आन्दोलन, बन्द-हडताल र दलगत स्वार्थको निसाना बन्नबाट जोगाउनुपर्छ।

भौतिक पूर्वाधारको क्षेत्रमा स्थानीय, प्रादेशिक र संघीय सरकारले विद्यालय क्षेत्र वरपर अनिवार्य रूपमा जेब्रा क्रसिङ, सडक बत्ती, स्पीड ब्रेकर र गति सीमित गर्ने सङ्केतपाटीहरू राख्नुपर्छ। पहाडी तथा ग्रामीण भेगमा जोखिमयुक्त खोल्सा र नदीहरूमा तत्काल सुरक्षित झोलुङ्गे पुल निर्माण गरिनुपर्छ। स्थानीय पालिकाहरूले आफ्नो क्षेत्रभित्रका विद्यालय बस, भवन र होस्टेलको न्यूनतम मापदण्ड जाँच गर्न आकस्मिक र नियमित अनुगमन संयन्त्र खडा गर्नुपर्छ। सुरक्षाका न्यूनतम सर्त पूरा नगर्ने संस्थालाई तत्काल कारबाही गर्ने तथा हरेक विद्यार्थीका लागि न्यून प्रिमियममा राष्ट्रिय दुर्घटना तथा स्वास्थ्य बिमा अनिवार्य गर्ने नीति राज्यले लागू गर्नुपर्छ।

घरपछि विद्यार्थीहरूले दिनको ठूलो हिस्सा विद्यालयमै बिताउने भएकाले विद्यालय प्रशासन, शिक्षक र व्यवस्थापन समितिको दायित्व अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ। शैक्षिक वातावरणलाई भयमुक्त बनाउन अनुशासनको नाममा लौरो चलाउने वा मानसिक अपमान गर्ने विधिलाई पूर्णतः विस्थापित गरी सकारात्मक परामर्शको थालनी गर्नुपर्छ। प्रत्येक विद्यालयमा एकजना सुरक्षा सम्पर्क शिक्षक तोकी विद्यार्थीले आफ्नो पहिचान गोप्य राखेर आफूमाथि भएको हिंसा, बुलिङ वा दुर्व्यवहार दर्ता गर्न सक्ने गुनासो पेटिकाको व्यवस्था गर्नुपर्छ। छात्राहरूका लागि सफा शौचालय, निःशुल्क स्यानिटरी प्याड र त्यसको वैज्ञानिक विसर्जनको प्रबन्ध मिलाउनु विद्यालयको आधारभूत कर्तव्य हो। आफ्ना बसहरूमा क्षमताभन्दा बढी विद्यार्थी नराख्ने, महिला हेरचाहकर्ता अनिवार्य राख्ने, चालकहरूको नियमित स्वास्थ्य तथा पृष्ठभूमि परीक्षण गर्ने र होस्टेलमा चौबीसै घण्टा सुरक्षा, स्वस्थकर भोजन तथा प्राथमिक उपचारको व्यवस्था गर्ने दृढता विद्यालयले देखाउनुपर्छ।

बालबालिकाको पहिलो पाठशाला घर र पहिलो शिक्षक आमाबुबा नै हुन्, त्यसैले पारिवारिक वातावरण सुरक्षित नभएसम्म विद्यार्थी सुरक्षाको लक्ष्य अधुरो रहन्छ। परिवारले घरभित्रका जोखिमयुक्त वस्तुहरू जस्तै औषधि, विषादी, तिखा हतियार र आगो बाल्ने सामग्रीहरू बालबालिकाको पहुँचभन्दा धेरै टाढा सुरक्षित ठाउँमा लक गरेर राख्नुपर्छ। कौसी, बार्दली र भर्‍याङमा सुरक्षित रेलिङ हाल्ने तथा घर वरपर रहेका खुला इनार वा पानीका खाडलहरूलाई बलियो बिर्कोले सधैं ढाकेर राख्नुपर्छ।

भौतिक सुरक्षा जत्तिकै महत्त्वपूर्ण बालबालिकाको मानसिक सुरक्षा हो, जसका लागि अभिभावकले दैनिक रूपमा आफ्ना सन्तानसँग गुणस्तरीय समय बिताउँदै साथी जस्तै बनेर कुराकानी गर्ने खुला वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। बालबालिकाले कुनै गल्ती गर्दा गालीगलौज वा कुटपिट गर्नुको सट्टा सम्झाई-बुझाई सकारात्मक अनुशासनको बाटो देखाउनुपर्छ, जसले गर्दा उनीहरू आफूमाथि बाहिर कतै भएको दुर्व्यवहार वा डरका बारेमा घरमा निर्धक्क भन्न सकून्।

डिजिटल युगको चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न इन्टरनेटमा पेरेन्टल कन्ट्रोल सफ्टवेयरको प्रयोग गर्ने, उनीहरूले अनलाइनमा बिताउने समय र सङ्गतमा सुझबुझपूर्ण निगरानी राख्ने तर अनावश्यक शङ्का नगर्ने व्यवहार अभिभावकले देखाउनुपर्छ। साना बालबालिकालाई बाटोमा हिँड्दा सधैं फुटपाथ प्रयोग गर्न, जेब्रा क्रसिङबाट मात्र बाटो काट्न र सडकमा सवारीको चाल नियाल्न आफैंले डोर्याएर व्यावहारिक ज्ञान दिनु पनि परिवारकै अनिवार्य दायित्व हो। विद्यार्थीको सुरक्षा कुनै एक पक्षको एकल प्रयासबाट कहिल्यै सम्भव हुँदैन, बरु यसका लागि राज्य, विद्यालय र परिवार बीच एउटा अभेद्य त्रिकोणात्मक समन्वय र सञ्चारको खाँचो पर्दछ।

राज्यले नीति, कानुन, पूर्वाधार र प्रभावकारी अनुगमनको व्यवस्था गर्ने, विद्यालयले भयरहित, सुरक्षित भौतिक तथा शैक्षिक वातावरण निर्माण गर्ने र परिवारले स्नेहपूर्ण, सचेत र खुला रेखदेखको दायित्व पूरा गर्दा मात्र सुरक्षाको एउटा बलियो चक्र निर्माण हुन्छ।

विद्यालयले नियमित रूपमा अभिभावक-शिक्षक सङ्घको बैठक डाकेर विद्यार्थीका समस्या र चुनौतीबारे छलफल गर्नुपर्छ भने स्थानीय तहले समुदाय, प्रहरी र विद्यालयलाई जोड्ने गरी सुरक्षा सञ्जालहरू निर्माण गर्नुपर्छ। कुनै विद्यार्थीमा विद्यालयमा असामान्य व्यवहार वा डर देखिएमा शिक्षकले तुरुन्तै अभिभावकलाई खबर गर्ने र घरमा त्यस्तो केही देखिए अभिभावकले विद्यालयलाई जानकारी गराउने पारदर्शी संयन्त्र हुनुपर्छ। घरको ढोकाबाट निस्किएदेखि, सडक पार गर्दै, सवारी साधन चढेर, कक्षाकोठा वा होस्टेलमा बस्दासम्म र पुनः साँझ सुरक्षित रूपमा घर फर्कँदासम्मको यो सुरक्षा चक्रको कुनै एउटा कडी मात्र कमजोर भयो भने बालबालिकाको अमूल्य जीवन जोखिममा पर्न सक्छ।

पोखरामा घटेको बस दुर्घटना जस्ता कारुणिक घटनाहरूले हामीलाई सधैं कर्तव्यबोध गराइरहनुपर्छ कि बालबालिकाको सुरक्षामा गरिएको सानो हेलचेक्र्याइँ पनि अक्षम्य र अपूरणीय हुन सक्छ। त्यसैले राज्यको दृढ इच्छाशक्ति, विद्यालयको इमानदार व्यवस्थापन र परिवारको संवेदनशील रेखदेखको एकीकृत प्रयास आजको समयको पुकार हो। जब यी तीनै पक्षले आफ्नो जिम्मेवारीलाई राष्ट्रिय कर्तव्य ठानेर पूर्ण रूपमा वहन गर्नेछन्, तब मात्र हाम्रा बालबालिकाहरूले भयरहित वातावरणमा हाँस्दै आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न पाउनेछन्। सुरक्षित बाल्यकाल र सुरक्षित विद्यार्थी नै समुन्नत एवं समृद्ध नेपालका वास्तविक र जीवन्त जग हुन्।

यादव घिमिरे

पूर्व निर्देशक, काठमाडौँ महानगरपालिका

हाल: कलंकी १४, काठमाडौँ