काठमाडौ। सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) को प्रयोगले अङ्ग्रेजी भाषा शिक्षण (ELT) मा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। परम्परागत पाठ्यपद्धति भन्दा ICT प्रयोगले शिक्षण सिकाइलाई बढी अन्तरक्रियात्मक, आकर्षक, र सहज बनाउँछ। डिजिटल सामग्री, मल्टिमिडिया प्रस्तुति, अनलाइन अभ्यास र परीक्षणमार्फत विद्यार्थीहरूको भाषा सिकाइमा सक्रिय संलग्नता र आत्मनिर्भरता वृद्धि हुन्छ। विशेषतः नेपालजस्ता देशहरूमा, जहाँ अंग्रेजी दोस्रो भाषा हो, त्यहाँ ICT को एकीकरणले भाषा सिकाइको पहुँच, समावेशिता र प्रभावकारिता बढाउँछ। यद्यपि, यसको सफल कार्यान्वयन शिक्षकहरूको प्रविधिमैत्री दृष्टिकोण, प्रविधिको भौतिक उपलब्धता, र शैक्षिक संस्थाको पूर्वाधारमा निर्भर रहन्छ।

ICT को माध्यमबाट अङ्ग्रेजी शिक्षणले पहुँचमा वृद्धि, गुणस्तरीय शिक्षाको विस्तार, र विद्यार्थीहरूको संज्ञानात्मक तथा भाषिक विकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। महामारीको अवधिमा नेपालका धेरै शिक्षकहरूले अनलाइन माध्यम अंगालेर शिक्षा निरन्तरता दिएका थिए, जसले ICT को प्रयोगलाई वैकल्पिक हैन, अनिवार्य उपकरणको रूपमा स्थापित गरायो। यसले देखाउँछ कि ICT अब शिक्षण प्रणालीको परिधिमा होइन, मूल प्रवाहमै प्रवेश गरिसकेको छ, जसको दीर्घकालीन प्रभाव ELT को रूपान्तरणमा निर्णायक हुनेछ।

शिक्षकहरूको अनुभवले सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोगप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको देखिन्छ। शिक्षकहरूले ICT लाई केवल प्रविधि हैन, अन्तरक्रियात्मक पाठ निर्माण र डिजिटल सीप अभिवृद्धिको सक्षम माध्यमका रूपमा लिएका छन्। शिक्षकहरुका भनाइअनुसार, ICT को प्रयोगले विद्यार्थीहरूमा भाषा सिकाइप्रतिको उत्साह बढाएको छ, जुन शिक्षण प्रक्रियाको लागि प्रेरणादायी संकेत हो। यस्ता दृष्टिकोणले देखाउँछ कि स्थानीय सन्दर्भमा पनि प्रविधिको प्रयोगले शिक्षणलाई सक्रिय, सहभागीमूलक र आकर्षक बनाउने सम्भावना उच्च छ। तथापि, यस्तो दृष्टिकोण व्यवहारमा सफल पार्न पर्याप्त तालिम, स्रोत र संस्थागत प्रोत्साहन अनिवार्य हुन्छ।

ELT मा अनलाइन प्लेटफर्महरूको प्रयोगले शिक्षणलाई लचिलो, पहुँचयोग्य र विद्यार्थी–केन्द्रित बनाउन योगदान पुर्‍याएको प्रमाणित भएको छ। MS Teams, Google Classroom, र Zoom जस्ता प्लेटफर्महरूको प्रयोगले शिक्षक–विद्यार्थी अन्तर्क्रियालाई समय र स्थानको सीमा बिना सञ्चालन गर्न सम्भव बनाएको छ। यी प्रविधिहरूले स्वअध्ययनलाई समेत प्रोत्साहन गरेका छन्, जसले विद्यार्थीहरूलाई आत्मनिर्भर र उत्तरदायी सिकाइ प्रक्रियामा जोड्दछ। यद्यपि, यी प्लेटफर्महरूको प्रभावकारिता प्रविधिको पहुँच, इन्टरनेट सुविधा, र डिजिटल साक्षरता जस्ता पक्षमा निर्भर रहने भएकाले दीर्घकालीन सफलताका लागि नीतिगत र पूर्वाधारगत लगानी अपरिहार्य देखिन्छ।

शिक्षकहरूको डिजिटल साक्षरता र ICT सम्बन्धी सीप विकास शिक्षणको गुणस्तर सुधारमा निर्णायक देखिन्छ। शिक्षकलाई प्रविधि प्रयोगमा सक्षम बनाउनु नै गुणस्तरीय सिकाइ सुनिश्चित गर्ने प्रमुख माध्यम हो। हाल शिक्षकहरू डिजिटल साधनहरूको प्रयोगमा आधारभूत सीप हासिल गर्न सक्रिय देखिएका छन्, जसले उनीहरूलाई प्रविधिमैत्री शिक्षण पद्धति अवलम्बन गर्न उत्प्रेरित बनाएको छ। यस्ता अभ्यासहरूले ग्रामीण तथा सीमित स्रोत भएको परिवेशमा पनि ICT को प्रयोग सम्भव छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्छन्। तर, दीर्घकालीन परिवर्तनका लागि यी सीपहरूलाई संरचनागत तालिम र निरन्तर पेशागत विकासको प्रक्रियासँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ।

ICT को प्रभावकारिता शिक्षकहरूको अनुभवमा प्रत्यक्ष रूपमा परिलक्षित भएको छ। भिडियो, अनलाइन क्विज, र गेमिफिकेसन जस्ता प्रविधिहरूले कक्षालाई रमाइलो, सहभागीमूलक र उद्देश्यपरक बनाएको छ। यस्ता माध्यमले विद्यार्थीहरूको सक्रियता र प्रेरणामा उल्लेखनीय वृद्धि गरेको छ भने, शिक्षकमाथिको अध्यापन दबाव घटाउँदै फिडब्याक र कक्षा व्यवस्थापनमा समेत सहजता प्रदान गरेको छ। ICT को प्रयोगले सिकाइलाई मात्र होइन, समग्र शिक्षण प्रक्रियालाई आधुनिक बनाउने संकेत दिएको छ। यद्यपि, यी लाभहरूलाई स्थायीत्व प्रदान गर्न प्रविधिमा सहज पहुँच, नीतिगत समर्थन, र शिक्षण संस्कृति रूपान्तरणको आवश्यकता रहन्छ।

विद्यार्थीहरूको अनुभवले पनि सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा गहिरो प्रभाव पारेको छ भन्ने कुरा देखाउछ। उनीहरूले ICT लाई खोज, अध्ययन सामग्रीको साझेदारी, तथा विषयवस्तु बुझ्ने माध्यमका रूपमा अत्यन्त उपयोगी ठानेका छन्। विशेषतः अडियो–भिजुअल सामग्रीको प्रयोगले जटिल अवधारणालाई सरल र रमाइलो बनाएको अनुभव उनीहरूले व्यक्त गरेका छन्। यसले उनीहरूको सक्रिय सहभागिता बढाएको छ, जसले शिक्षणलाई एकतर्फी प्रक्रियाबाट बहुपक्षीय अन्तरक्रियात्मक प्रक्रियामा रूपान्तरण गरेको देखिन्छ। तर, यस प्रविधिको प्रभावकारी उपयोगका लागि डिजिटल पहुँच र सीपमा सबै विद्यार्थीहरूबीच समानता आवश्यक देखिन्छ।

लेखन सीपको विकासमा पनि ICT को प्रयोगले उल्लेखनीय योगदान गरेको पाइन्छ। Google Form र Google Classroom जस्ता उपकरणको प्रयोगले विद्यार्थीहरूलाई लेखनपछि तुरुन्त फिडब्याक प्राप्त गर्ने अवसर दिएको छ, जसले उनीहरूको लेखनमा गुणात्मक सुधार ल्याएको छ। फिडब्याक आधारित सिकाइले विद्यार्थीहरूलाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, पुनर्लेखन गर्न र सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिमा निखार ल्याउन मद्दत गरेको छ। यद्यपि, ICT उपकरणहरूको अधिकतम लाभ लिन विद्यार्थीलाई आवश्यक डिजिटल साक्षरता र स्रोत पहुँचमा अझ सुधार आवश्यक देखिन्छ, जुन दीर्घकालीन शैक्षिक रणनीतिमा समावेश हुनुपर्छ।

सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले शिक्षण–सिकाइमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याए पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा विविध चुनौतीहरू देखा परेका छन्। विशेषतः नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकमा कमजोर इन्टरनेट जडान, विद्युत आपूर्तिमा अनियमितता, आवश्यक प्रविधीय उपकरणहरूको अभाव, तथा प्रयोगकर्तामा प्रविधि साक्षरताको कमी प्रमुख अवरोधका रूपमा देखिन्छन्। यी समस्याले शिक्षकहरूलाई ICT आधारित शिक्षणमा प्रभावकारी निरन्तरता दिन असहज बनाएको छ। साथै, प्रविधि परिवर्तनसँग अद्यावधिक भइरहनुपर्ने आवश्यकताले धेरै शिक्षकहरूलाई मानसिक रूपमा पनि थकित बनाएको देखिन्छ, जसले सिकाइ प्रक्रियाको गुणस्तरमा नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ।

साथै, ICT को प्रभावकारी प्रयोग संस्थागत संरचना र नीतिगत समर्थनमा पनि निर्भर गर्दछ। यद्यपि केही विद्यालय वा क्याम्पसहरूले प्रविधिमा आधारित शिक्षणका अभ्यास सुरु गरिसकेका छन्, अझै पनि राजनीतिक हस्तक्षेप, अयोग्य नेतृत्व, र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभावका कारण प्रविधि नवप्रवर्तनलाई पूर्ण रूपमा आत्मसात् गर्न सकेको छैन। ICT लाई केवल वैकल्पिक साधनका रूपमा होइन, मुख्य शैक्षिक नीतिको हिस्सा बनाउँदै कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। यो सम्भव बनाउनका लागि विद्यालय प्रशासन, स्थानीय सरकार र नीति निर्माणकर्ता सबैले सहकार्य गर्दै स्पष्ट दिशा र स्रोतको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ, अन्यथा प्रविधियुक्त प्रभावकारी शिक्षण केवल सैद्धान्तिक कल्पनामा सीमित हुनेछ।

सूचना तथा सञ्चार प्रविधि शिक्षण सिकाइमा रूपान्तरणकारी शक्ति भए तापनि, यसको प्रभावकारी प्रयोग शिक्षकको सीप विकासमा निर्भर हुन्छ। तर अधिकांश शिक्षकहरू आधुनिक प्रविधिसम्बन्धी जानकारीको अभाव, तालिमको कमी, र अद्यावधिक सफ्टवेयरप्रति समयानुकुल परिचित हुननसक्ने समस्याबाट ग्रस्त छन्। तालिमको अभावले शिक्षकहरूलाई नयाँ प्रविधि आत्मसात् गर्न असमर्थ बनाउँछ, जसले गर्दा ICT आधारित शिक्षण सतही तहमा सीमित रहन्छ। यस्तो अवस्थाले ICT को उपयोग शिक्षकको व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित गरिदिन्छ, संस्थागत संरचना र दीर्घकालीन नीति प्रभावकारी नहुँदा त्यसको दीगो प्रभाव देखिँदैन।

यस्तै, विद्यार्थीहरूका चुनौतीहरू पनि ICT को समावेशी प्रयोगमा ठूलो बाधक बन्न पुगेका छन्। सबै विद्यार्थीहरूसँग प्रविधिमैत्री वातावरण वा इन्टरनेट पहुँच नहुनु, डिजिटल सीपको असमानता, र उपकरणको अभावले सिकाइमा असमानता सिर्जना गर्छ। यस्तो अवस्थामा ICT शिक्षणले केही विद्यार्थीलाई लाभ पुर्‍याए पनि धेरैलाई बन्चित बनाउने जोखिम रहन्छ। त्यसैले डिजिटल विभाजनलाई सम्बोधन गर्न नीतिगत हस्तक्षेप र स्रोतको न्यायोचित वितरण अपरिहार्य छ, जसले मात्र ICT को समान र समावेशी प्रयोग सम्भव हुन्छ।

सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोगका लागि केवल प्रविधिको उपलब्धतामात्र पर्याप्त हुँदैन; यसको दीगो एकीकरणका लागि शिक्षकलाई निरन्तर तालिम प्रदान गर्नु, स्थिर इन्टरनेट पहुँच सुनिश्चित गर्नु, र सबै विद्यालयमा प्रविधि उपकरणको न्यूनतम पहुँच पुर्‍याउनु अनिवार्य छ। साथै, विद्यालयहरूमा सहकार्यमा आधारित संस्थागत संस्कृति विकास गर्नु आवश्यक छ जसले शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक र प्रशासनबीच ICT प्रयोगमा साझा दृष्टिकोण निर्माण गर्न सघाउ पुर्‍याउँछ। राष्ट्रिय तथा स्थानीय तहमा नीति निर्माण गर्दा प्रविधिमैत्री दृष्टिकोण अपनाइनु जरुरी छ, जसले प्रविधिलाई शिक्षाको मूल प्रवाहमा समावेश गर्ने दीर्घकालीन रणनीति तय गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

दोस्रो तर्फ, प्रविधिको प्रयोग उत्तरदायी र नैतिक हुन आवश्यक छ। शिक्षा क्षेत्रमा ICT को प्रयोग गर्दा साइबर सुरक्षा, डेटा गोपनीयता र डिजिटल नैतिकताको विषय अत्यन्तै संवेदनशील हुन्छ। त्यसैले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैलाई डिजिटल साक्षरतामा अभ्यस्त गराउनु अपरिहार्य छ, जसले उनीहरूलाई प्रविधिको सुरक्षित, उद्देश्यपरक र जिम्मेवार प्रयोगमा सक्षम बनाउँछ। प्रविधिले सिकाइलाई सशक्त बनाउने हो भने त्यसको प्रयोगमा अनुशासन, सतर्कता र चेतना आवश्यक हुन्छ, जसले सिकाइ वातावरणलाई स्वस्थ, समावेशी र प्रभावकारी बनाउँछ।

प्रविधिमा आधारित शिक्षणको प्रभावकारिताका सम्बन्धमा शिक्षकहरूको दृष्टिकोण अत्यन्त महत्वपूर्ण छ, जुन नीति निर्माणको प्रक्रियालाई सशक्त बनाउन उपयोगी हुन सक्छ। विशेषगरी अङ्ग्रेजी भाषाशिक्षणमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोगले विद्यार्थीमा संचार, सहकार्य, र समस्या समाधानजस्ता २१औँ शताब्दीका सीपहरू विकास गर्न मद्दत गर्छ। यसले परम्परागत कक्षा अभ्यासलाई अन्तरक्रियात्मक सिकाइमा रूपान्तरण गर्न सक्छ, जसले शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धलाई समेत अझ सहकार्यपूर्ण बनाउँछ। अतः शिक्षामा प्रविधिको उपयोगलाई प्राथमिकता दिँदै दीर्घकालीन रणनीतिगत नीतिहरू निर्माण गर्नु आवश्यक छ, जसमा शिक्षकका अनुभवलाई आधार बनाउनुपर्छ।

हाल शिक्षकहरू ICT को प्रयोगमा उत्साही र सकारात्मक देखिन्छन्, जसले प्रविधिको शिक्षामा व्यापक सम्भावना रहेको संकेत गर्छ। यद्यपि प्रविधिको पहुँच, सीप र पूर्वाधार अभावले उनीहरूलाई केही हदसम्म सीमित बनाएको पाइन्छ। तर, उनीहरूले सिकाइलाई प्रविधिमैत्री बनाउन देखाएको प्रयत्न सराहनीय छ, जसले शिक्षाको रूपान्तरणमा मार्गनिर्देशन गर्न सक्छ। उनीहरूको अनुभवले शिक्षा नीति निर्माण, तालिम कार्यक्रम विकास, र स्थानीय तहमा ICT अनुकूल वातावरण निर्माण गर्न टेवा दिन्छ। यसैले, शिक्षकका प्रत्यक्ष अनुभवलाई केन्द्रमा राखेर प्रविधिमा आधारित शिक्षण रणनीति तय गर्नु अत्यन्तै समयोचित देखिन्छ।

लेखक: डम्मर सिंह साउद

उपप्राध्यापक, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस