काठमाडौँ। शिक्षा केवल पठनपाठन र परीक्षामा सीमित हुन हुँदैन; यसको मूल लक्ष्य व्यक्तित्व निर्माण, सामाजिक उत्तरदायित्व बोध, र संस्कारयुक्त नागरिक उत्पादन हो। नेपालमा परापूर्वकालदेखि नै शिक्षा संस्कार र आचरणसँग जोडिएको थियो, जहाँ गुरुकुल परम्पराले धार्मिक, सांस्कृतिक तथा नैतिक मूल्यहरूको समावेश गरेर समग्र व्यक्तित्व विकास गराउने गर्थ्यो। तर आजको औपचारिक शिक्षाले पाठ्यपुस्तकमा आधारित तथ्य र आँकडामा जोड दिँदा व्यवहारिक जीवन मूल्यहरूको अवमूल्यन गरिरहेको छ। परम्परा, लोककथा, पर्व र सामाजिक कार्यमा आधारित अनुभवजन्य सिकाइको अभावले गर्दा बालबालिकामा न त कृतज्ञता छ, न त परम्पराप्रति गौरव।

सिर्जनात्मकता, सहकार्य र आत्मचिन्तनजस्ता मानविक गुणको विकासभन्दा बढी परीक्षा पास गर्नेसँगै प्रमाणपत्र प्राप्ति मात्र प्राथमिक बन्न पुगेको छ। यसले विद्यार्थीहरूलाई मेसिनझैँ रट्ने अभ्यासमा लगाउनेछ, जसले न त सामाजिक व्यवहारमा दक्ष बनाउँछ, न त जिम्मेवार नागरिक। त्यसैले आजको आवश्यकता भनेको विद्यालय तहमा संस्कार, नैतिकता र संस्कृति समेटिएको मूल्य–आधारित शिक्षाको प्रभावकारी कार्यान्वयन हो, जसले बालबालिकामा आत्म–चेतना, सहिष्णुता र जिम्मेवारी विकास गर्छ। यस किसिमको शिक्षाले मात्र नेपाली समाजमा समता, सहिष्णुता र न्याय स्थापना गर्न सक्दछ। एकातिर शिक्षा अन्तर्राष्ट्रिय ढाँचा र प्रविधिसँग मेल खाने गरी परिमार्जन हुँदै छ भने अर्कोतिर हाम्रा आफ्नै पर्व, कला र परम्परा शिक्षा प्रणालीमा समेटिने स्थान पाउन सकेका छैनन्। विद्यालयमा क्रिसमस जस्ता विदेशी पर्व बडो उत्साहका साथ मनाइने भए पनि दशैं–तिहारका महत्त्वपूर्ण रहस्य र लोककथाहरू बिर्सिंदै गएका देखिन्छन्। यस्तो विषमता शिक्षा प्रणालीमा विद्यमान छिटो–बिस्फोटक संस्कृतिको प्रभावका कारण विद्यार्थीहरूमा आफ्नै पहिचान र संस्कृतिप्रति गर्व गर्ने भावना कमजोर हुँदै गएको हो।

नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणालीले मूल्य–केन्द्रित शिक्षालाई औपचारिक रूपमा समावेश गरे पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुनु गम्भीर चिन्ताको विषय हो। मानव मूल्य, नैतिकता, सहिष्णुता, सहकार्य, इमानदारी र आत्मअनुशासन जस्ता मूलभूत गुणहरू सिकाउने उद्देश्यले पाठ्यक्रममा स्थान दिएको भए पनि विद्यालयहरूमा ती तत्वहरू व्यवहारिक अभ्यासमा परिणत भएका छैनन्। विद्यार्थीहरू अंक, श्रेणी र प्रमाणपत्र प्राप्तिलाई मात्र सफलता ठान्छन्। यस कारण, शिक्षाको उद्देश्य जीवनोपयोगी चेतना विकासको सट्टा रटन्ते प्रवृत्तिमा सीमित हुन पुगेको छ। मूल्य–विहीन शिक्षाले न त नैतिक नागरिक उत्पादन गर्छ, न त समाजमा सकारात्मक रूपान्तरण ल्याउन सक्षम हुन्छ। फलस्वरूप, शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई केवल श्रमिक उत्पादन गर्ने ‘शैक्षिक मेशिन’ बनाइरहेको अनुभव हुन्छ। त्यस्तै, नेपाली शिक्षा प्रणालीमा संस्कार र संस्कृतिको संरक्षणमा आवश्यक गहिरो ध्यान नदिइएको देखिन्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूमा स्थानीय परम्परा, लोककथा, जातीय विविधता र मौलिक पर्वहरूको महत्वभन्दा विदेशी प्रवृत्तिहरूको आकर्षण बढी छ।

क्रिसमस, ह्यालोविन वा अन्य पाश्चात्य संस्कृति मनाइँदा आफ्नो मौलिक चाडपर्व तथा सांस्कृतिक अभ्यास उपेक्षित बन्दै गएका छन्। यसको दीर्घकालीन असरले विद्यार्थीहरूमा पहिचान संकट र जरा–विच्छेदको भावना बढाउँछ। यद्यपि केही स्थानीय सरकारले सांस्कृतिक र ऐतिहासिक विषय समेटिएका पाठ्यक्रम ल्याउने प्रयास गरेका छन्, ती पाठ्यक्रमहरूको प्रभावकारिता सिकाइ प्रक्रियामा लागू हुन नसक्नु अर्को चुनौती बनेको छ। यसैले शिक्षालाई स्थानीयता, मूल्य र संस्कारसहित जीवनमूल्यमा आधारित बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

तेस्रो महत्त्वपूर्ण समस्या भनेको शिक्षा प्रणालीमा नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको न्यूनता हो। विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूमा पढाइको उद्देश्य केवल प्रमाणपत्र प्राप्ति र रोजगार सुनिश्चिततासम्म सीमित हुँदा, विद्यार्थीहरूमा ईमानदारी, कर्तव्यबोध, संवेदनशीलता र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व झनझन घट्दो क्रममा छ। यसले गर्दा शिक्षित भनिएका व्यक्तिहरूबाट पनि भ्रष्टाचार, अनैतिकता र सामाजिक असहिष्णुता प्रवृत्तिहरू देखिन्छन्। शिक्षा केवल ज्ञान वा सीप दिने माध्यम मात्र नभई व्यक्तिको आन्तरिक चरित्र निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि हो भन्ने तथ्य बिर्सिँदै गएको छ। मूल्य–आधारित शिक्षाको अभावमा युवाहरू सशक्त नागरिकको सट्टा स्वार्थ–केन्द्रित र गैर–जवाफदेही समूहमा रूपान्तरण भइरहेका छन्, जसको दीर्घकालीन असर लोकतान्त्रिक समाजका मूल्यहरूमा प्रत्यक्ष देखिन थालिसकेको छ।

शिक्षाले संस्कृति, संस्कार र सामाजिक भावनालाई सुदृढ बनाउने भूमिका पनि खेल्नुपर्छ। शिक्षा केवल जानकारी दिने प्रक्रिया नभई संस्कार निर्माण गर्ने संयन्त्र हो, जसले सामाजिक जीवनमा एकरूपता र सदाचार ल्याउँछ। नेपालजस्तो बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देशमा शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीहरूमा स्थानीय संस्कार, भाषा र परम्पराबारे गर्वको भावना जगाउनुपर्छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा प्रणालीले स्थानीय विषयवस्तुलाई हेप्ने र विदेशी प्रवृत्तिलाई प्राथमिकता दिने झुकाव बढेको छ। विद्यालय पाठ्यक्रममा स्थानीय लोककथा, पर्व, परम्परा र सांस्कृतिक अभ्यासहरूको समावेश र प्रभावकारी प्रयोगबाट विद्यार्थीहरूमा आफ्नो पहिचानप्रति सम्मानको भावना विकास हुन्छ, जसले उनीहरूलाई जिम्मेवार र संवेदनशील नागरिक बनाउन मद्दत गर्छ। यस्तो शिक्षाले मात्र समाजमा सुदृढ राष्ट्र निर्माणको जग तयार गर्न सक्छ।

सामाजिक र भावनात्मक सिकाइ (Social and Emotional Learning - SEL) लाई शैक्षिक अभ्यासमा समावेश गर्नाले शिक्षा प्रक्रियालाई मानवीय, आत्मीय र जीवनमुखी बनाउँछ। SEL ले विद्यार्थीहरूमा आत्मचेतना, भावनात्मक सन्तुलन, सहानुभूति, सहिष्णुता र समभावको विकास गराउँछ, जसले उनीहरूलाई केवल परीक्षा उतीर्णका लागि होइन, जीवनका लागि तयार पार्दछ। विशेषतः नेपाली सन्दर्भमा शिक्षकहरूले पाठ्यक्रममा नेपाली लोककथा, संस्कार, पर्व र परम्परालाई प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्दा विद्यार्थीहरूमा कृतज्ञता, सहयोगभावना र सामाजिक उत्तरदायित्व प्रवर्द्धन हुन्छ। यसरी मूल्य–आधारित शिक्षणले विद्यार्थीहरूलाई नैतिक रूपमा सबल, सामाजिक रूपमा जिम्मेवार र मानसिक रूपमा संवेदनशील नागरिकमा रूपान्तरण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणाली अझैसम्म प्रायः एकनासे ढाँचामा केन्द्रित छ, जसले सबै विद्यार्थीलाई एउटै मापदण्डमा राखेर मूल्याङ्कन गर्छ। यस्ता एकै प्रकारका शैक्षिक मापदण्डहरूले विभिन्न रुचि, क्षमता र प्रतिभा भएका विद्यार्थीहरूको पूर्ण विकासमा बाधा पुर्‍याइरहेका छन्। शिक्षाले बहुआयामिक पेसागत क्षेत्रहरूको मान्यता नदिँदा, विद्यार्थीहरू सीमित विकल्पमा केन्द्रित हुने, निराश बन्ने वा क्षमताको दुरुपयोग हुने अवस्था देखिन्छ। यस्तो अवस्था सुधार गर्न पाठ्यक्रममा लचिलोपन, विविध पेसागत सम्भावनाहरूको जानकारी, व्यावहारिक जीवनोपयोगी सीपको प्रशिक्षण र स्थानीय सन्दर्भमा आधारित शिक्षा सामग्री समावेश गरिनु अत्यावश्यक छ।

यसका साथै, शिक्षा प्रणालीले पारदर्शिता, नैतिकता र उत्तरदायित्वप्रतिको सम्मानसमेत सुदृढ गर्नुपर्ने देखिन्छ। विद्यार्थीलाई केवल विद्वान बनाउनु पर्याप्त छैन, उनीहरूलाई आत्म–परिचय, उद्देश्य र सामाजिक भूमिकाबारे पनि सचेत बनाउनु आवश्यक छ। जब शिक्षाले रुचि, क्षमता र स्थानीय आवश्यकताको सन्तुलन मिलाउँछ, तब मात्र पूर्ण मानव विकास सम्भव हुन्छ। बहुआयामिक र समावेशी शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई सिर्जनशील, व्यावसायिक रूपमा सक्षम र सामाजिक रूपमा उत्तरदायी नागरिक बनाउने सामर्थ्य राख्दछ, जसले देशको समृद्धिमा समेत योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

स्थानीय सामग्री समावेशी पाठ्यक्रम निर्माण शिक्षाको सान्दर्भिकता र आत्मसात्को मूल आधार हो। विद्यालय पाठ्यक्रममा स्थानीय भाषा, संस्कृति, लोककथा, कला–साहित्य र पर्वहरू समावेश गर्नुले विद्यार्थीहरूलाई आफ्नै समाज र परिवेशप्रति गहिरो समझ दिलाउँछ। यस्ता सामग्रीहरूले विद्यार्थीलाई केवल किताबी ज्ञानमै सीमित नराखी व्यवहारिक र सामाजिक ज्ञानतर्फ उन्मुख गराउँछ, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचान र नागरिक जिम्मेवारीको बोध विकास गर्छ। स्थानीय पाठ्यक्रमले गाउँ–सहरका मौलिक विशेषता, इतिहास र जीवनशैलीलाई शिक्षा प्रणालीमा जोड्न सक्दछ, जसले विद्यार्थीहरूलाई आफ्नै समाजसँग सहानुभूति र सहभागिताको भावनामा जोड्ने अवसर दिन्छ ।

त्यस्तै, मूल्य–आधारित शिक्षा प्रणालीले समाजमैत्री र नैतिक व्यक्तित्व निर्माणको आधार तयार गर्छ। विद्यालय शिक्षामा इमान्दारी, करुणा, सहिष्णुता र श्रमको सम्मानजस्ता मानवीय गुणहरू बाल्यकालमै विकास गर्न सके, विद्यार्थीहरू जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छन्। यसका लागि पाठ्यपुस्तकमात्र पर्याप्त हुँदैन; खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामूहिक गतिविधि र जीवनोपयोगी कार्यमा सहभागिता जरुरी छ। यस्तो शिक्षाले विद्यार्थीहरूलाई केवल परीक्षाको तयारी होइन, व्यावहारिक जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम बनाउँछ। यसरी शिक्षा प्रणाली परीक्षण–केन्द्रित नभई चरित्र र चेतनाको विकास केन्द्रित हुनुपर्छ, जसले दीर्घकालीन सामाजिक रूपान्तरणमा योगदान पुर्‍याउँछ ।

शिक्षा प्रणालीले केवल ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने माध्यम नभएर सामाजिक मूल्य, संस्कार र चेतना विकास गर्ने आधार पनि हो। त्यसैले शिक्षक तालिममा शैक्षिक सीपसँगै संस्कारात्मक र नैतिक पक्षलाई जोडिनुपर्छ। परम्परागत कथावाचन, गीत–नृत्य, सामूहिक सन्देश प्रवाहजस्ता विधि प्रयोग गरेर शिक्षकहरूले मूल्यशिक्षालाई व्यवहारिक रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने क्षमताको विकास हुनुपर्छ। त्यस्तै, अभिभावकलाई विद्यालयको सहयात्री बनाउने सोचले शिक्षा र समाजबीच अन्तरसम्बन्ध मजबुत बनाउँछ। अभिभावकको सहभागीता अभावमा विद्यालय व्यवस्थापन अपूर्ण हुन सक्छ, किनभने बालबालिकाको सुसंस्कार र समुचित विकास दुवै पक्षको सहकार्यबाट मात्र सम्भव हुन्छ ।

त्यस्तै, पाठ्यक्रम निर्माणमा प्रेरक र सत्यनिष्ठ नेपाली व्यक्तित्वहरूको उदाहरण प्रस्तुत गर्नु शिक्षा प्रणालीको दीर्घकालीन उद्देश्यसँग मेल खान्छ। वर्तमानमा केही पाठ्यपुस्तकहरूमा लोकप्रिय तर विवादास्पद पात्रहरूलाई महिमा दिइएको पाइन्छ, जसले विद्यार्थीहरूमा विकृत मूल्यबोध जन्माउने सम्भावना हुन्छ। यसको सट्टा ईमान्दार, र विद्वान व्यक्तिहरूको जीवनी समावेश गर्नुले सत्य, समर्पण र राष्ट्रसेवाको प्रेरणा दिन्छ। यसरी आदर्श पात्रहरूमार्फत शिक्षाले केवल जानकारी होइन, भविष्य निर्माण गर्ने दृढता र मूल्य पनि दिन सक्दछ, जुन आजको शिक्षाले अझ सशक्त रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ।

स्थानीय पाठ्यक्रमको कार्यान्वयन नेपालको संघीय संरचनामा प्रदत्त अधिकार अनुसार स्थानीय तहहरूको प्रमुख जिम्मेवारी हो। संविधानमा स्थानीय सरकारलाई शिक्षासम्बन्धी विषयमा नीति निर्माण, पाठ्यक्रम विकास र कार्यान्वयनको अधिकार दिइएको छ। यस सन्दर्भमा कतिपय नगरपालिकाहरूले "हाम्रो गाउँ/नगर" वा "हाम्रो जिल्ला" नामक पुस्तक प्रकाशन गरेर विद्यार्थीलाई स्थानीय भूगोल, भाषा, संस्कृति, परम्परा र इतिहासका सन्दर्भमा सिकाइको अवसर दिएका छन्, जुन अत्यन्त सराहनीय प्रयास हो। यसले शिक्षा केवल पुस्तकमै सीमित नरही समुदाय, समाज र संस्कृतिसँग घनिष्ट सम्बन्धित हुन सक्ने सम्भावनाको खाका खिच्दछ ।

विद्यार्थीहरूमा सहकार्य, नेतृत्व, दायित्वबोध र सामाजिक संवेदनशीलता जस्ता गुण विकास गर्न सामुदायिक सेवा कार्यक्रमहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। विद्यालयहरूले वृक्षरोपण, सरसफाइ अभियान, जनचेतनामूलक कार्यक्रम, वृद्धाश्रम वा अपांग संस्थामा सेवा गतिविधि जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरेमा बालबालिकाले व्यवहारिक जीवन शिक्षाको सशक्त अभ्यास गर्न सक्छन्। यस्ता गतिविधिहरूले उनीहरूलाई समाजप्रति उत्तरदायी बनाउँछ र राष्ट्रनिर्माणको भावनात्मक जग निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणालीले अझै पनि ग्रेड, डिग्री र रोजगारीमुखी दृष्टिकोणमा सीमित भएको पाइन्छ। यद्यपि, शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्तिको प्रक्रिया होइन, त्यो संस्कार र सामाजिक चेतनाको वाहक पनि हो। सुसंस्कृत, सत्यनिष्ठ र उत्तरदायी नागरिक निर्माण शिक्षा प्रणालीको मूल उद्देश्य हुनुपर्छ। तर व्यवहारमा, पाठ्यपुस्तकमा नैतिकता, सांस्कृतिक मूल्यमान्यता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता नदिइएको देखिन्छ। परिणामस्वरूप, विद्यार्थीहरूमा दायित्वबोधभन्दा बढी प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत उपलब्धिमा केन्द्रित सोच विकास भइरहेको छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा समाजमा असमानता र नैतिक शून्यता जन्माउन सक्छ।

संविधान, राष्ट्रिय शिक्षा नीति, शिक्षक र अभिभावक सबैको शिक्षालाई चरित्र निर्माणको माध्यम बनाउने साझा उत्तरदायित्व हो। जब विद्यार्थीहरू आफ्नो मौलिक संस्कृति, परम्परा र नैतिक मान्यतामा आधारित शिक्षाबाट आत्मसात हुन्छन्, तब मात्र शिक्षा जीवनोपयोगी बन्छ। यस्तो शिक्षा प्रणालीले सामाजिक न्याय, समावेशिता र दिगो विकासतर्फ देशलाई अग्रसर गराउन सक्छ। त्यसैले पाठ्यक्रम निर्माणदेखि शिक्षण विधि र मूल्यांकन प्रणालीसम्म सबै तहमा नैतिकता र संस्कारलाई आधार मानेर पुनर्संरचना गर्न आजको आवश्यकता हो। यही मार्गले मात्र नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई समृद्ध, न्यायपूर्ण र मानवीय बनाउने सम्भावना बोकेको छ।

– लेखक सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक डम्मर सिंह साउद हुन् ।