आइतवार, आषाढ २२ २०८२
काठमाडौँ । सामुदायिक विद्यालयको नतिजा निराशाजनक रहँदै आएको पृष्ठभूमिमा काठमाडौँ महानगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा देखाएको पहल उदाहरणीय छ। मेयर बालेन शाहको नेतृत्वमा गरिएको सुधार प्रयासहरू, जस्तै चाडपर्वको बिदामा समेत अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन, विषयविज्ञद्वारा क्याम्प र निगरानीको संयोजन, ले २०८१ को एसईई नतिजामा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको छ। यसले शिक्षाको गुणस्तर मात्र होइन, सार्वजनिक विद्यालयप्रति विद्यार्थी र अभिभावकको विश्वाससमेत पुनःस्थापित गराएको छ। यस्ता ठोस कदमले देखाउँछ कि राजनीतिक इच्छाशक्ति, प्राविधिक तयारी र समुदायको सहभागिताबाट सामुदायिक शिक्षामा गुणात्मक परिवर्तन सम्भव छ।
यस्तै, कक्षा ११ र १२ मा छात्रवृत्ति वितरणमा गरिएको प्रणालीगत सुधारले पारदर्शिता, प्रतिस्पर्धात्मकता र समावेशीतालाई संस्थागत गरेको छ। अघिल्लो अपारदर्शी र पहुँचमा आधारित प्रणाली हटाउँदै बालेनले डिजिटल माध्यमबाट आवेदन, मूल्याङ्कन र छनोट प्रक्रिया अपनाइएको छ। परिणामतः हजारौं आर्थिक रूपमा कमजोर तर मेहेनती विद्यार्थीले आफूले चाहेको विद्यालय र विषय पढ्ने अवसर पाएका छन्। यसले शिक्षा क्षेत्रमा सामाजिक न्याय र समान अवसर सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्याएको छ। काठमाडौँ महानगरको यो अभ्यास अन्य स्थानीय तहहरूले पनि अनुकरण गर्न सक्ने प्रेरणादायी बालेन मोडलका रूपमा स्थापित भएको छ।
२०७९ सालको एसईई परीक्षामा देखिएको कमजोर नतिजापछि काठमाडौँ महानगरपालिकाले तत्काल सुधारात्मक रणनीति अवलम्बन गर्नु दूरदर्शी र उत्तरदायी निर्णय थियो। चाडपर्वको बिदा जस्तो विश्रामको समयलाई समेत उपयोग गर्दै विषय विज्ञहरूसँगको सहकार्यमा अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन, विशेष अध्ययन क्याम्पहरूको आयोजना र नियमित शैक्षिक निगरानीका कार्यक्रमले विद्यालयहरूलाई गतिशील बनायो। यसले केवल शिक्षण प्रक्रियामा सुधार ल्याएन, शिक्षामा समर्पण र प्रतिबद्धताको पनि सन्देश दियो। शिक्षालाई केवल पाठ्यक्रम केन्द्रित हैन, रणनीतिसँग जोडेर हेर्ने महानगरको दृष्टिकोणले नतिजा सुधारको मार्ग खोल्यो।
यसकै परिणामस्वरूप २०८१ को एसईई परीक्षामा सामुदायिक विद्यालयहरूले उल्लेखनीय सुधार देखाएका छन्। महानगरभित्रका ४,०६६ सहभागीमध्ये ७८९ जनाले ३.६१ देखि ४ जिपिए ल्याउनु र १७ जनाले पूर्ण ४ जिपिए प्राप्त गर्नु केवल संख्यात्मक उन्नति होइन, गुणात्मक परिवर्तनको सूचक हो। अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४४.७७ प्रतिशतले नतिजा बढ्नुले देखाउँछ कि योजना, निगरानी र कार्यान्वयन त्रिपक्षीय संयोजनले विद्यालयको सामर्थ्य अभिवृद्धि गर्छ। यो सुधारले सामुदायिक शिक्षाको सम्भावना र क्षमतामाथि रहेको शंका हटाउँदै सकारात्मक सोच र व्यवहार विकासमा सहयोग पुर्याएको छ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाको शिक्षा सुधार प्रयासमा गुणस्तर अभिवृद्धिको केन्द्रमा विद्यार्थी, शिक्षक र व्यवस्थापन त्रिपक्षीय समन्वय देखिन्छ। विद्यार्थीको निरन्तर मेहनत, शिक्षकहरूको सक्रियता र स्थानीय सरकारको संस्थागत प्रतिबद्धता एकीकृत भएर गुणस्तरीय शिक्षाको जग तयार भएको हो। विशेषगरी एसईई नतिजामा आएको उल्लेखनीय प्रगति नीतिगत स्पष्टता, प्रशासनिक तयारी र मानव संसाधनको प्रभावकारी परिचालनको प्रतिफल हो। यसले देखाउँछ कि शिक्षाको सुधार केवल संरचना वा पाठ्यक्रममा परिवर्तनबाट सम्भव हुँदैन, बरु सबै पक्षबीचको सहकार्य र उत्तरदायित्वको अभ्यासले मात्र दीगो गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।
यसका अतिरिक्त, छात्रवृत्ति वितरण प्रणालीमा काठमाडौँ महानगरले गरेको परिवर्तन शिक्षामा समावेशीता, पारदर्शिता र न्याय सुनिश्चित गर्ने ऐतिहासिक कदम बनेको छ। अघिसम्म सिफारिस, पहुँच र भनसुनका आधारमा छात्रवृत्ति बाँडफाँट हुँदा योग्य र आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीहरू बञ्चित हुने अवस्था थियो। तर, प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा, डिजिटल आवेदन प्रक्रिया र सफ्टवेयरमार्फत उत्तरपुस्तिका मूल्याङ्कनको व्यवस्था गरिएपछि छात्रवृत्तिको पहुँच योग्य र आवश्यकताभएका विद्यार्थीसम्म पुग्न थालेको छ। यसले शिक्षा क्षेत्रमा अवसरको समानताको सुदृढीकरण मात्र होइन, सघन सामाजिक रूपान्तरणको मार्ग समेत खोलिदिएको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले छात्रवृत्ति वितरणमा लागू गरेको नयाँ प्रणाली नीतिगत मात्र नभई प्राविधिक दृष्टिले पनि क्रान्तिकारी मान्न सकिन्छ। आवेदन, परीक्षा, मूल्याङ्कन र छनोट प्रक्रिया सम्पूर्ण रूपमा सफ्टवेयरमार्फत सञ्चालन हुँदा अपारदर्शिता, पहुँचवाद र भनसुनको चलनमा उल्लेखनीय रूपमा कमी आएको छ। यसले छात्रवृत्तिको पहुँच योग्य र आवश्यकताभएका विद्यार्थीहरूमा केन्द्रित गर्न मद्दत पुर्याएको छ। साथै, स्थानीय शासनमा डिजिटल प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग सम्भव रहेछ भन्ने उदाहरण समेत प्रस्तुत गरेको छ, जसले अन्य स्थानीय तहहरूलाई समेत डिजिटल प्रशासनतर्फ उन्मुख गराउने सम्भावना बोकेको छ।
छात्रवृत्तिको वितरणमा देखिएको आँकडात्मक प्रगति यस प्रणालीको प्रभावकारिता र लोकप्रियताको प्रमाण हो। २०८० मा करिब ८,००० विद्यार्थीमध्ये ३,५५९ जनाले छात्रवृत्ति प्राप्त गरेका थिए भने २०८१ मा आवेदन संख्या बढेर १२,००० पुगेको थियो, जसबाट ३,८०१ जनाले छात्रवृत्ति पाए। यो वर्ष पनि करिब ३५०० भन्दा बढी बिद्यार्थीहरुले छात्रवृत्तिमा पढ्न पाउने अवसर प्राप्त गर्ने अनुमान गरिएको छ। यी आँकडाहरूले न केवल गरिब र मेहेनती विद्यार्थीको पहुँच बढेको देखाउँछन्, बरु नयाँ प्रणालीप्रति अभिभावक र विद्यार्थीको विश्वाससमेत मजबुत बनेको स्पष्ट पार्छन्। यसले शिक्षा क्षेत्रमा अवसरको समानता, प्रतिस्पर्धात्मकता र निष्पक्षताप्रतिको भरोसा बलियो बनाउँदै सामाजिक न्यायको अभ्यासलाई टेवा पुर्याएको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले छात्रवृत्ति वितरण प्रणालीमा गरेको सुधारले गरिब तर मेहेनती विद्यार्थीका लागि अवसरको नयाँ ढोका खोलेको छ। आर्थिक अवस्थाका कारण विगतमा आफ्नै क्षमता र रुचिअनुसारको विषय वा विद्यालय रोज्न नसक्ने विद्यार्थीहरू अहिले स्वतन्त्र रूपमा छनोट गर्न सक्षम भएका छन्। यसले शिक्षा मात्र होइन, व्यक्तिको समग्र जीवन यात्रामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने सम्भावना बोकेको छ। यस्तो खुला र प्रतिस्पर्धात्मक प्रणालीले अभावको पीडालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्दै समावेशी शिक्षाको व्यवहारिक अभ्यासलाई बलियो बनाएको छ।
यस्तो प्रणालीले शिक्षामा समावेशिता र सामाजिक न्यायको आधार विस्तार गर्न उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ। अब शिक्षा कुनै विशिष्ट वर्ग, जात, समुदाय वा पहुँचवालाको सम्पत्ति रहनुको सट्टा, सबैका लागि समान अवसरको क्षेत्र बन्न थालेको छ। विशेष गरी कमजोर सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षामा सहज पहुँच दिलाउनुले शिक्षा क्षेत्रको लोकतान्त्रिकरणको संकेत दिन्छ। काठमाडौँ महानगरको यस्तो पहलले सामाजिक गतिशीलता, समानता र न्यायको भावना विस्तार गर्न सहयोग पुर्याएको छ, जुन अन्य स्थानीय तहहरूले पनि अनुकरण गर्नु जरुरी छ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाले शिक्षामा देखाएको परिवर्तनशील अभ्यासले अन्य स्थानीय तहहरूलाई पनि आत्मसमीक्षा र पुनःसंरचनाको जरुरी सन्देश दिएको छ। केवल नतिजामूलक शिक्षा हैन, समावेशी, पारदर्शी र उत्तरदायी शिक्षा प्रणाली निर्माणका लागि बजेटको उचित विनियोजन, स्रोतको प्रभावकारी व्यवस्थापन, शिक्षकहरूका लागि निरन्तर तालिम र निगरानी प्रणालीको विकास अपरिहार्य छ। विद्यार्थीको आवश्यकता पहिचान गर्दै ‘बुक-फ्री’ जस्ता नवीन अभ्यास, ‘क्रिएटिभ फ्राइडे’ जस्ता सिर्जनात्मक सिकाइको अवसर, राजनीतिक हस्तक्षेपको अन्त्य, र सुशासनको प्रवर्द्धन जस्ता उपायहरू अन्य स्थानीय तहहरूले पनि आत्मसात् गर्न सक्ने छन्। यस्ता अभ्यासले विद्यालयलाई मात्र होइन, समग्र सामुदायिक चेतना र सामाजिक गतिशीलतालाई पनि प्रभावित पार्न सक्छ।
यद्यपि सुधारको बाटो सरल छैन। सबैभन्दा ठूलो चुनौती शिक्षकहरूको मनोवृत्तिमा परिवर्तन ल्याउनु हो, जुन उनीहरूको पेशागत विकास, प्रेरणा र उत्तरदायित्वको भावना सँग गाँसिएको हुन्छ। अभिभावकको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु, स्रोतको प्रयोगमा पारदर्शिता कायम गर्नु र दीगो योजना निर्माण गर्नु पनि चुनौतीपूर्ण पक्ष हुन्। यी सबै चुनौतीहरूको बाबजुद, एकपटक सुरु गरिएको सुधारक्रमलाई दीर्घकालीन मूल्य र निष्ठाबाट अगाडि बढाउन सकिन्छ भने त्यसले दीगो र न्यायपूर्ण शिक्षा प्रणाली निर्माणमा टेवा पुर्याउँछ। यसर्थ, शिक्षा सुधारमा अवसर र चुनौती दुवैलाई समेटेर दीर्घदृष्टिवान् योजना आवश्यक छ, जसले स्थानीय तहहरूलाई उत्तरदायी, शिक्षालाई प्रभावकारी र समाजलाई समावेशी बनाउने दिशा दिन सक्छ।
काठमाडौँ महानगरपालिकामा देखिएको शिक्षा सुधारको मुख्य आधार दृढ र दूरदर्शी नेतृत्व हो। मेयर बालेन शाहको स्पष्ट दृष्टिकोण, नीतिगत निर्णय लिने क्षमता र सार्वजनिक उत्तरदायित्वप्रति देखाएको निष्ठाले शिक्षा सुधारलाई सम्भव तुल्याएको हो। उनीद्वारा प्रस्तुत गरिएका योजनाहरू केवल घोषणामा सीमित नभई व्यवहारमै कार्यान्वयन भएको देखिन्छ। यसले देखाउँछ कि जब नेतृत्व नीतिगत रूपमा स्पष्ट, प्रशासनिक रूपमा सक्षम र नैतिक रूपमा उत्तरदायी हुन्छ, तब सार्वजनिक सेवाको गुणस्तरमा परिवर्तन सम्भव हुन्छ। यसले अन्य स्थानीय तहहरूमा समेत दक्ष, दूरदर्शी र जनउत्तरदायी नेतृत्वको आवश्यकता र अपेक्षा दुवैलाई औंल्याएको छ।
शिक्षा सुधारको केन्द्रमा शिक्षकको भूमिका नकार्न सकिँदैन। यद्यपि नेपालको सन्दर्भमा शिक्षकलाई अझै पनि मात्र पाठ्यपुस्तक पढाउने माध्यमका रूपमा सीमित गरिँदै आएको छ। सुधारको मूल सूत्र शिक्षकको निरन्तर तालिम, पेशागत विकास, प्रभावकारी अनुगमन र पारदर्शी मूल्यांकन प्रणाली हो। काठमाडौँ महानगरले शिक्षक प्रशिक्षण तथा सहुलियतपूर्ण शैक्षिक वातावरण निर्माणमा देखाएको सक्रियता सकारात्मक सन्देश हो। शिक्षकलाई परिवर्तनका वाहकका रूपमा हेरिनुपर्छ, जसका लागि उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धि, प्रेरणा अभिवृद्धि र उत्तरदायित्वप्रति प्रतिबद्धता विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। जब शिक्षक स्वयं परिवर्तनको अंग बन्छन्, तब मात्र शिक्षामा दीर्घकालीन सुधार सम्भव हुन्छ।
विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षाको सार आत्मबल, अवसर र प्रतिस्पर्धाको वातावरण निर्माणमा निहित हुन्छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले शिक्षा सुधारका क्रममा विद्यार्थीलाई केन्द्रमा राखेर नीति तथा कार्यक्रम सञ्चालन गरेको देखिन्छ। एसईई नतिजा सुधार, अतिरिक्त कक्षा, र छात्रवृत्तिमा पारदर्शी प्रतिस्पर्धा जस्ता पहलले विद्यार्थीहरूलाई सक्षम, आत्मनिर्भर र अग्रसर बनाउने वातावरण सिर्जना गरेको छ। यस्तो शिक्षाले विद्यार्थीमा नेतृत्व क्षमता, आत्मविश्वास र दीर्घकालीन लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ। उनीहरूलाई पाठ्यपुस्तक सीमित ज्ञानको सट्टा व्यवहारिक जीवनका लागि तयार पार्नु नै विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षाको सार्थकता हो।
यसै सन्दर्भमा, सामुदायिक विद्यालयको सुधारसँगै जनविश्वासमा आएको सकारात्मक परिवर्तन विशेष उल्लेखनीय छ। विगतमा निजी विद्यालयतर्फ बढ्दै गएको झुकाव सामुदायिक विद्यालयप्रतिको निराशा र अविश्वासको परिणाम थियो। तर, पछिल्लो समय काठमाडौँ महानगरले शिक्षा क्षेत्रमा ल्याएको पारदर्शी सुधार र परिणाममुखी योजनाले अभिभावक र विद्यार्थीबीच सामुदायिक विद्यालयप्रतिको भरोसा पुनःजागृत गराएको छ। यसले निजी शिक्षामा निर्भरता घटाउने मात्र होइन, सामाजिक समानताको अभ्यासलाई समेत मजबुत बनाउने सम्भावना बोकेको छ। त्यसैले देशभरका स्थानीय तहहरूले काठमाडौँ महानगरको उदाहरणबाट सिक्दै, नतिजा आधारित, पारदर्शी र समावेशी शिक्षा प्रणाली निर्माणतर्फ अग्रसर होऊन्, जसले हरेक प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई, चाहे उनी जहाँबाट आए पनि, समान अवसर सुनिश्चित गरोस् र शिक्षा क्षेत्रमा सकारात्मक सुधार देखियोस्।
.png)
