अशोक सिंह भाट - साउन, १५ गते। नेपाल बहुदलीय लोकतान्त्रिक प्रणाली भएको देश हो, जहाँ सबै नागरिकलाई राजनीतिक अभिव्यक्ति तथा सहभागिता गर्ने अधिकार छ। यो अधिकार विद्यार्थीहरूमा पनि लागू हुन्छ। यद्यपि, विद्यालय तथा कलेजजस्ता शैक्षिक संस्थाहरूमा राजनीति हुनु उपयुक्त हो कि होइन भन्ने विषयमा व्यापक बहस छ। कतिपयले यसलाई युवालाई नेतृत्वदायी भूमिकामा लैजान अवसरका रूपमा हेर्छन् भने, अन्यले यसले पढाइ तथा शिक्षाको वातावरण बिगार्ने तर्क गर्छन्। यस लेखमा हामी नेपालकै सन्दर्भमा विद्यालय तथा कलेजहरूमा राजनीति हुनुको सही र गलत पक्षहरूलाई विश्लेषण गर्नेछौं।

विद्यार्थी राजनीति किन आवश्यक ठानिन्छ? नेपालको इतिहासमै हेर्दा, धेरैजसो ठूला राजनीतिक परिवर्तनहरूमा विद्यार्थीहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहिआएको छ। चाहे २०४६ सालको जनआन्दोलन होस् वा २०६२/६३ सालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन — विद्यार्थी राजनीति अग्रपंक्तिमा देखिन्छ। यसले देखाउँछ कि शिक्षित युवाहरू समाजमा परिवर्तन ल्याउन सक्ने शक्तिशाली साधन हुन्। कलेज र विश्वविद्यालयहरू युवा नेताहरूको निर्माणस्थल हुन्। राजनीतिक अभ्यासको माध्यमबाट विद्यार्थीहरूले नेतृत्व, बहस, सहिष्णुता, तथा निर्णय क्षमताको विकास गर्न सक्छन्। यसरी हेर्दा, राजनीति विद्यार्थीहरूलाई जिम्मेवार नागरिक बनाउने एउटा प्रक्रिया पनि हो।

विद्यार्थी राजनीति किन अनुपयुक्त ठानिन्छ? यद्यपि राजनीति युवाको अधिकार हो, विद्यालय तथा कलेजहरू शिक्षा प्राप्त गर्ने स्थल हुन्, न कि राजनीतिक अखाडा। जब राजनीतिक गतिविधि अत्यधिक हुन्छ, तब: पढाइमा बाधा पुग्छ: हड्ताल, क्याम्पस बन्द, परीक्षा स्थगनजस्ता क्रियाकलापले विद्यार्थीको भविष्यमा प्रतिकूल असर पुर्‍याउँछ। उदाहरणको लागि त्रिचन्द्र कलेज। हिंसा र धुवाँधार शैलीको प्रवेश: दलगत प्रतिस्पर्धाले विद्यार्थीहरूबीच झगडा, विभाजन र हिंसा बढाउने सम्भावना हुन्छ। पक्षपातपूर्ण सोच: विद्यार्थीहरूले स्वतन्त्र सोच्ने क्षमताको साटो पार्टीको लाइनमा सोच्न बाध्य हुन्छन्, जसले बौद्धिक स्वतन्त्रता खोस्न सक्छ।

विद्यालय र कलेजलाई छुट्टै नजरले हेर्नु आवश्यक छ। विद्यालय स्तरमा विद्यार्थीहरू अपरिपक्व हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई राजनीतिक दुरुपयोग गर्न सक्ने खतरा बढी हुन्छ। त्यसैले विद्यालयमा राजनीति पूर्ण रूपमा निषेध हुनु उपयुक्त ठहर्छ। तर विश्वविद्यालय तहमा, विद्यार्थीहरूलाई सिमित र संयमित तरिकाले राजनीतिक सक्रियता गर्न दिने प्रावधानले दीर्घकालीन फाइदा दिन सक्छ। विद्यार्थी राजनीतिका सकारात्मक पक्षहरू गहिरो रूपमा बुझ्नका लागि त्यसको समालोचनात्मक विश्लेषण गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। पहिलो पक्षको रूपमा, विद्यार्थी राजनीति नेतृत्व विकासको उपयुक्त माध्यम बन्न सक्छ। यसले युवाहरूमा आत्मविश्वास, सार्वजनिक रूपमा बोल्ने कला, निर्णय गर्ने क्षमता, र सामाजिक समस्याहरूप्रति गहिरो चेतना विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले भविष्यमा जिम्मेवार नागरिक तथा सक्षम नेतृत्वकर्ताको रूपमा तयार पार्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

दोस्रो पक्षमा, विद्यार्थी राजनीतिले विद्यार्थीहरूलाई आफ्ना अधिकार र न्यायका पक्षमा बोल्न सशक्त बनाउँछ। शैक्षिक गुणस्तर, शुल्कको पारदर्शिता, तथा शैक्षिक संस्थामा हुने विभेदको विरुद्ध आवाज उठाउन विद्यार्थी संगठनहरूले भूमिका खेल्ने गरेका छन्। यस प्रकारको सक्रियता लोकतान्त्रिक अभ्यासको अभ्यासका रूपमा पनि लिन सकिन्छ, जसले युवामा न्यायप्रति प्रतिबद्धता र सत्यको पक्षमा उभिन सक्ने हिम्मत जगाउँछ।

तेस्रो पक्षमा, राजनीतिक सचेतनाको विकास विद्यार्थी राजनीतिमा सहभागी हुने माध्यमबाट हुन्छ। यसले लोकतन्त्रको कार्यप्रणाली, नागरिक अधिकार, उत्तरदायित्व र राज्य सञ्चालनका विविध पक्षबारे व्यावहारिक ज्ञान दिन्छ। जब विद्यार्थीहरूले राजनीतिक क्रियाकलापमा संलग्न हुने मौका पाउँछन्, उनीहरूले सिद्धान्तको व्यवहारिक अभ्यास गर्न सिक्छन्, जसले राजनीतिक परिपक्वता निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

विद्यार्थी राजनीति कलेज तथा विश्वविद्यालय प्रशासनलाई पारदर्शी र जवाफदेही बनाउन उपयोगी हुन्छ। विद्यार्थी संगठनहरूले अनियमितता, ढिलासुस्ती, र गैरजिम्मेवारीताविरुद्ध दबाब सिर्जना गरेर संस्थागत विकासमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा योगदान दिन सक्छन्। यसले शैक्षिक संस्थाहरूलाई उत्तरदायी बनाउने र विद्यार्थीमैत्री वातावरण निर्माण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसरी, विद्यार्थी राजनीतिका सकारात्मक पक्षहरू हेर्दा शैक्षिक, सामाजिक र राजनीतिक विकासको आधार निर्माण गर्ने देखिन्छ।

विद्यार्थी राजनीतिका सकारात्मक पक्षहरू जति महत्वपूर्ण छन्, त्यसका नकारात्मक पक्षहरू पनि उत्तिकै गम्भीर र चिन्ताजनक छन्। पहिलो नकारात्मक पक्षको रूपमा शिक्षामा प्रत्यक्ष हस्तक्षेपलाई लिन सकिन्छ। अत्यधिक राजनीतिक गतिविधिले क्याम्पसको शैक्षिक वातावरणमा अशान्ति ल्याउँछ, जसले पढाइमा बाधा पुर्‍याउँछ। हड्ताल, कक्षाको अवरोध, र कार्यक्रमहरूको नाममा हुने ध्वंसात्मक गतिविधिले शैक्षिक गुणस्तरलाई कमजोर पार्ने खतरा हुन्छ।

दोस्रो रूपमा, विद्यार्थी राजनीतिले युवाहरूमाथि दलगत राजनीति फसाउने खतरा पनि ल्याउँछ। जब ठूला राजनीतिक दलहरू विद्यार्थी संगठनमार्फत आफ्ना स्वार्थपूर्तिका लागि हस्तक्षेप गर्छन्, तब विद्यार्थीहरू स्वतन्त्र रूपमा सोच्न नसक्ने अवस्थामा पुग्छन्। उनीहरू आफ्नै भविष्यको निर्णायक बन्नुको साटो राजनीतिक कठपुतली बन्न सक्छन्, जुन दीर्घकालीन रूपमा व्यक्तिगत र राष्ट्रिय विकास दुवैका लागि हानिकारक हुन्छ।

तेस्रो, हिंसा र अराजकताले विद्यार्थी राजनीतिलाई गलत दिशातर्फ धकेल्न सक्छ। केही क्याम्पसहरूमा देखिने झगडा, प्रदर्शन, तोडफोड, र अराजक गतिविधिले विद्यार्थीहरूबीच वैमनस्यता बढाउँछ, सुरक्षा चुनौती निम्त्याउँछ, र अभिभावकमा समेत शिक्षा संस्थाप्रति शङ्का उत्पन्न गराउँछ। यस्तो अस्थिर वातावरणले न त पठन–पाठन सहज हुन्छ, न त भविष्य निर्माणमा सहयोग पुग्छ।

चौथो र अन्तिम पक्षमा, विद्यार्थी राजनीतिमा अत्यधिक संलग्नताले विद्यार्थीहरूको ऊर्जा अन्यत्र मोडिन्छ। अध्ययन, अनुसन्धान, र सीप विकासमा केन्द्रित हुनुपर्ने समयमा राजनीतिक स्वार्थले ध्यान विचलित हुन्छ। यसले विद्यार्थीको प्राज्ञिक र व्यावसायिक विकासमा प्रतिकूल असर पार्छ। त्यसैले, विद्यार्थी राजनीतिमा विवेकपूर्ण संलग्नता आवश्यक छ ताकि यसको सकारात्मक पक्षलाई विकास गरियोस् र नकारात्मक असरहरू न्यूनीकरण गर्न सकियोस्।

विद्यार्थी राजनीति न त पूर्ण रूपमा गलत हो, न त पूर्ण रूपमा सही—यसको औचित्य विद्यार्थीहरूको परिपक्वता, शिक्षाको स्तर, र राजनीतिक अभ्यासको मर्यादामा निर्भर गर्छ। यदि विद्यार्थी राजनीति नेतृत्व विकास, सामाजिक उत्तरदायित्व र शैक्षिक सुधारमा केन्द्रित हुन्छ भने यो एक सकारात्मक अभ्यास बन्न सक्छ, तर जब यो दलगत स्वार्थ, हिंसा, वा पढाइमा बाधा बन्न थाल्छ, तब यसको नकारात्मकता गम्भीर बन्छ। नेपालमा विद्यार्थी राजनीति सुधार गर्न नयाँ, स्वतन्त्र, र नीतिमा आधारित बहसमा केन्द्रित विद्यार्थी संगठनहरूको विकास आवश्यक छ, जसले राजनीतिक दलहरूको हस्तक्षेपलाई न्यून गर्दै शिक्षा क्षेत्रको उन्नतिमा योगदान दिन सक्छ। विद्यालय तहमा राजनीति निषेध गरिनु उपयुक्त हुन्छ, तर विश्वविद्यालय तहमा सशिक्षित, सचेत, र मर्यादित रूपमा राजनीतिक अभ्यासको अवसर दिइनु शिक्षाको लोकतान्त्रिक मूल्यमा टेवा पुर्‍याउने कार्य हुनेछ। राजनीति शिक्षा प्रणालीको एउटा अङ्ग त बन्न सक्छ, तर शिक्षा स्वयं राजनीति बन्नु हुदैन भन्ने चेतना र सन्तुलन विद्यार्थी राजनीतिमा आवश्यक छ।

लेखक- अशोक सिंह भाट, महाकाली- ०६, दार्चुला