डम्मर सिंह साउद - ३०, साउन। सन् २०२४ अक्टोबरको अन्तिमतिर सुरु भएको यो यात्राले केवल भौगोलिक दूरी पार गर्ने काम मात्र गरेन, यसले शैक्षिक दृष्टि, मानसिक तैयारी, र सांस्कृतिक बोधको परीक्षण पनि गर्यो। दार्चुलाबाट सुरु भएको यात्रा उकालो–ओरालो, घुम्ती र कच्ची सडकहरूको चुनौती पार गर्दै धनगढीसम्म आइपुग्दा झन्डै २० घण्टाको समय बितिसकेको थियो। शारीरिक थकान स्पष्ट थियो, तर अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुने आकांक्षाले त्यो थकानलाई मानसिक ऊर्जा र दृढतामा रूपान्तरण गर्यो। यस चरणमा, मेरो प्रतिबद्धता, धैर्य, र उद्देश्यप्रतिको निष्ठा व्यावहारिक रूपमा परिक्षणमा परेको थियो। यस अनुभवबाट पेशागत उन्नति र शैक्षिक योगदानको मार्ग केवल बौद्धिक तयारीमा नभई सहनशीलता र लचकतामा पनि निर्भर हुन्छ।

धनगढीमा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखि क्याम्पसका अंग्रेजी विषयका उपप्राध्यापक डा. मनबहादुर जोरासँग भेट भएपछि यात्रा एक नयाँ आयाममा प्रवेश गर्यो। भारतको लखनऊसम्मको बस यात्रा समयको हिसाबले छोटो भए पनि, यसको सांस्कृतिक महत्व गहिरो रह्यो। सीमापारको पहिलो चरणमै भाषिक, सांस्कृतिक, र भौगोलिक भिन्नताले नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्‍यो। लखनऊको ऐतिहासिक सम्पदा, अद्वितीय वास्तुकला, र स्थानीय खानपानसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कले केवल यात्रुको रूपमा होइन, एक सांस्कृतिक शोधकर्ताको रूपमा पनि अनुभव समृद्ध बनायो। यसरी, यात्राको प्रारम्भिक भागले शारीरिक चुनौती, मानसिक तयारी, र सांस्कृतिक अन्वेषणलाई एकैसाथ समेट्दै, आगामी सम्मेलनका लागि आवश्यक दृष्टिकोण र मनोबल दुवै निर्माण गरिदियो।

लखनऊको सांस्कृतिक आकर्षणसँगको साक्षात्कार केवल पर्यटकीय अवलोकनमा सीमित रहेन, बरु यसले गहिरो शैक्षिक र सांस्कृतिक बोधको अनुभव प्रदान गर्‍यो। बावली, ऐतिहासिक महलहरू, र चटपटे सडक बजारहरूले यहाँको इतिहास र वर्तमानको अद्वितीय संगम देखाए। अदब र तहजीबको प्रत्यक्ष अनुभवले केवल सुनेका कथनलाई पुष्टि मात्र गरेन, बरु भाषिक संवेदनशीलता र सांस्कृतिक सहिष्णुताको दृष्टिकोणलाई थप प्रौढ बनायो। यसरी लखनऊको अनुभवले आगामी यात्रामा आवश्यक अन्तर–संस्कृतिक समझ र अनुकूलन क्षमताको आधार तयार गरिदियो, जसले सम्मेलनजस्तो बहुसांस्कृतिक मञ्चमा आत्मविश्वासपूर्वक सहभागिता जनाउन सहयोग पुर्‍यायो।

लखनऊको गहिरो सांस्कृतिक छाप बोकेर गुवाहाटीतर्फको ३६ घण्टाको रेल यात्रा शुरु भयो, जुन मेरो जीवनको पहिलो लामो दूरीको रेल अनुभव थियो। साथीको साथमा लयबद्ध रेलको गति, खिडकीबाहिर बदलिँदो भू–दृश्य, र विभिन्न पृष्ठभूमिका यात्रुहरूसँगको संवादले यात्रालाई केवल यातायातको साधन नभई एक जीवन्त शैक्षिक कक्षामा रूपान्तरण गर्‍यो। गन्तव्यमा पुग्दा ‘द रोयल ग्लोबल युनिभर्सिटी’को आत्मीय र सुव्यवस्थित स्वागतले यात्रा थकानलाई तुरुन्तै उत्साहमा बदलिदियो। यस व्यवस्थापनले आयोजकको प्राज्ञिक दृष्टिकोण मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिहरूप्रति देखाइएको सम्मान र कदरको स्तरलाई पनि उजागर गर्‍यो, जसले सम्मेलनको सफलतापूर्वक प्रारम्भको संकेत दियो।

रोयल ग्लोबल युनिभर्सिटीको अवलोकनले केवल आधुनिक पूर्वाधारको भौतिक प्रभाव मात्र दिएन, यसले संस्थागत संस्कृति र शैक्षिक दृष्टिकोणबारे पनि स्पष्ट सन्देश दियो। डिजिटल पुस्तकालय, खेलकुद सुविधा, प्रयोगशाला, र खानपानको विविध विकल्पले विद्यार्थीहरूको बहुआयामिक विकासप्रतिको प्रतिबद्धता देखाए। अनुशासन, सफाइ, र विद्यार्थी–केन्द्रित कार्यक्रमहरूले गुणस्तरीय शिक्षा प्रवाह गर्न आवश्यक आन्तरिक व्यवस्थापन र दृष्टिकोणको महत्वलाई प्रत्यक्ष देखाए। उपकुलपति र प्राध्यापकहरूसँगको औपचारिक बैठकले यस बुझाइलाई थप गहिरो बनायो, जहाँ गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्ने रणनीति, विद्यार्थी–मैत्री वातावरण, र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावनाबारे व्यावहारिक र सैद्धान्तिक दुवै तहमा छलफल भयो। यसले विश्वविद्यालयको शैक्षिक दृष्टिकोणलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डमा तौल्ने अवसर प्रदान गर्‍यो।

सम्मेलनको बीचमा गरिएको गुवाहाटी र असामका पर्यटकीय स्थलहरूको भ्रमणले शैक्षिक अनुभवलाई सांस्कृतिक र भौगोलिक ज्ञानसँग जोड्ने कार्य गर्‍यो। ब्रह्मपुत्र नदीको विशालता र जीवन्त स्वरूप, कामाख्या मन्दिरको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व, र असामको प्राकृतिक सौन्दर्यले स्थानिय पहिचान र सांस्कृतिक विविधताको गहिरो अनुभूति गरायो। यस्तो सांस्कृतिक सम्पर्कले शैक्षिक भ्रमणलाई मात्र सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित नराखी, सहभागीको भावनात्मक र सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई विस्तार गर्‍यो। यसरी, शैक्षिक र सांस्कृतिक अनुभवको संयोजनले सम्मेलन सहभागितालाई अधिक समृद्ध र दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने बनायो।

अक्टोबर २३ मा सुरु भएको Exploring Languages and Literatures for Evolving Pedagogical Practices शीर्षकको सम्मेलनको पहिलो दिनले शैक्षिक दृष्टिकोणमा गहिरो बौद्धिक वातावरण सिर्जना गर्‍यो। विभिन्न देशका विज्ञहरूले अंग्रेजी भाषा शिक्षणबारे बहुआयामिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दा, भाषा शिक्षणमा नवीनता र सन्दर्भअनुसारको अनुकूलन अपरिहार्य भएको स्पष्ट देखियो। मैले प्रस्तुत गरेको “Teachers’ Experiences of Integrating Digital Technologies in ELT: A DigCompEdu Perspective” शीर्षकको कार्यपत्रमा, नेपालका अंग्रेजी विषयका शिक्षकहरूले डिजिटल प्रविधि प्रयोग गर्दा भोगेका चुनौती र अवसरबारे फेनोमेनोलजिकल स्टडीमार्फत विश्लेषण गरिएको थियो। सहभागीहरूको सकारात्मक प्रतिक्रिया र विचार–विनिमयले यो विषय न केवल प्रासंगिक तर भविष्य–केन्द्रित रहेको प्रमाणित गर्‍यो, जसले शिक्षण–अध्ययन प्रक्रियामा डिजिटल क्षमताको मूल्य थप बलियो बनायो।

यस सम्मेलनमा कार्यपत्र प्रस्तुतिसँगै मैले एक सत्रको अध्यक्षता गर्ने अवसर प्राप्त गर्नु अर्को महत्त्वपूर्ण अनुभव बन्यो। यस भूमिकाले प्रस्तोताहरूलाई स्पष्ट मार्गदर्शन दिने, प्रश्नोत्तर सत्रलाई सन्तुलित र सारगर्भित बनाउने, तथा समय व्यवस्थापनमा उच्च अनुशासन कायम राख्ने अभ्यास गर्न मद्दत गर्‍यो। यसले मेरो नेतृत्व, समन्वय, र निर्णय क्षमता सुदृढ बनायो, साथै बहुसांस्कृतिक शैक्षिक वातावरणमा संयोजन र सहभागिताको महत्त्व बुझ्न सहयोग पुर्‍यायो। यसरी, पहिलो दिनको अनुभवले केवल शैक्षिक सामग्रीमा होइन, व्यावसायिक दक्षता र अन्तरस्कृतिक संचार सीपमा पनि दीर्घकालीन प्रभाव पारेको छ।

सम्मेलनले सहभागीहरूलाई डिजिटल शिक्षण, बहुभाषिक शिक्षा, र नवीन मूल्याङ्कन विधिहरूमा गहिरो ज्ञान प्रदान मात्र गरेन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चलिरहेका शैक्षिक प्रवृत्तिहरू बुझ्ने अवसर पनि दिलायो। विभिन्न देशका अनुसन्धानकर्तासँगको अन्तरक्रियाले सिद्धान्त र व्यवहारबीचको अन्तरलाई स्पष्ट पार्दै नयाँ शैक्षिक दृष्टिकोणहरू अंगीकार गर्न प्रेरणा जगायो। यससँगै, आफ्नै अनुसन्धानलाई प्रस्तुत गर्ने अवसरले नेपाली ELT परिप्रेक्ष्यलाई विश्वव्यापी विमर्शमा ल्याउँदै सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयको समेत शैक्षिक प्रतिष्ठा वृद्धि गर्‍यो। यसले न केवल अनुसन्धानको मूल्य र प्रासंगिकतालाई पुष्टि गर्‍यो, तर अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावनाहरूलाई पनि उजागर गर्‍यो।

यसै क्रममा गरिएको सोनापुर कलेजको भ्रमणले स्थलगत अवलोकनमार्फत शैक्षिक गुणस्तर र संस्थागत व्यवस्थापनका प्रभावकारी अभ्यासहरू बुझ्ने अवसर प्रदान गर्‍यो। यहाँको पूर्वाधार र शैक्षिक कार्यक्रमहरूको सुव्यवस्थित संरचनाले गुणस्तरीय शिक्षा प्रवाहमा आवश्यक भौतिक तथा शैक्षिक पूर्वाधारको महत्त्व प्रस्ट पार्‍यो। प्राचार्यसँगको बैठकबाट प्राप्त व्यावहारिक सुझावहरूले नेपाली उच्च शिक्षा प्रणालीमा सुधारका लागि सम्भावित उपायहरूको पहिचान गरायो, जसलाई आफ्नै संस्थागत सन्दर्भमा लागू गर्न सकिने देखियो। यसरी, सम्मेलन र भ्रमण दुवैले ज्ञान आदान–प्रदान र संस्थागत सुधारमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउने आधार तयार गर्‍यो।

कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि सोही मार्ग हुँदै गरिएको लामो फिर्ती यात्राले शारीरिक थकान त ल्यायो, तर त्यसैसँगै यसले बोकिएका अनुभव, सिकाइ, र स्मृतिहरूले यात्रालाई सार्थक र स्मरणीय बनायो। यात्रा केवल स्थानान्तरणको प्रक्रिया नभई, विगतका केही दिनमा प्राप्त भएका ज्ञान, अन्तरक्रिया, र अवलोकनहरूको पुनर्समीक्षा गर्ने अवसर पनि बन्यो। सम्मेलनमा प्राप्त अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक दृष्टिकोण, नयाँ अनुसन्धान पद्धति, र संस्थागत सुधारका व्यवहारिक उपायहरूबारे पुनर्विचार गर्दै फिर्ती यात्राले सीप र दृष्टिकोण दुवैलाई परिष्कृत गर्ने अवसर प्रदान गर्‍यो। यसरी, लामो यात्राले शैक्षिक र पेशागत आत्मविकाससँगै व्यक्तिगत धैर्य र अनुकूलन क्षमतामा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्‍यो। यस अनुभवमाथि गरिएको आत्म–चिन्तनले शैक्षिक पेशामा अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणको आवश्यकता र अनुसन्धानको अनिवार्यता थप स्पष्ट गर्‍यो। विभिन्न सांस्कृतिक सन्दर्भमा भएको अन्तरक्रियाले शैक्षिक अभ्यासमा सांस्कृतिक संवेदनशीलताको महत्त्व उजागर गर्‍यो, जसले शिक्षण–अध्ययन प्रक्रियालाई समावेशी र प्रभावकारी बनाउँछ। साथै, यस अनुभवले प्रभावकारी शैक्षिक परिवर्तन केवल सैद्धान्तिक ज्ञानबाट सम्भव हुँदैन; यसको लागि व्यवहारिक अनुभव, बहुसांस्कृतिक दृष्टिकोण, र निरन्तर अनुसन्धान अपरिहार्य हुन्छ भन्ने कुरा प्रष्ट पारेको छ । यसरी, यात्रा र आत्म–समिक्षाको संयोजनले व्यक्तिगत, पेशागत, र संस्थागत स्तरमा दीर्घकालीन परिवर्तनका लागि आवश्यक बौद्धिक र भावनात्मक आधार तयार परेको छ।

शिक्षण क्षेत्रमा रुपान्तरण ल्याउन ठुलो भूमिका खेल्ने यस महत्वपूर्ण अवसरक लागि म ELTAI International Conference क सम्पूर्ण आयोजक टिम, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय, दार्चुला बहुमुखि क्याम्पस, र भर्मण अनुदान उपलब्ध गरि सहयोग गर्ने सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयको अनुसन्धान, नवप्रवर्तन तथा विकास केन्द्रप्रति हार्दिक कृतज्ञ छु। यस्ता संस्थागत सहयोगबिना अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सहभागिता र योगदान सम्भव हुँदैन भन्ने कुरा यस अनुभवले स्पष्ट पारेको छ। यसले संस्थागत–व्यक्तिगत सहकार्यको महत्त्व र पारस्परिक सुदृढीकरणको आवश्यकता देखाएको छ, जसले दीर्घकालीन शैक्षिक तथा अनुसन्धानात्मक प्रगतिमा योगदान पुर्‍याउँछ।

भविष्यमा यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा थप सक्रिय सहभागिता जनाउँदै, सम्मेलनबाट सिकिएका अभ्यासहरू आफ्ना कक्षाहरूमा लागू गर्ने योजनाले यस यात्रालाई निरन्तरता दिनेछ। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावनाहरूलाई मूर्त रूप दिनु मेरा आगामी पेशागत लक्ष्यहरू मध्ये एक हुनेछ। समग्रमा, यो सम्मेलन सहभागिता केवल एक शैक्षिक गतिविधि मात्र नभई जीवन–परिवर्तनकारी अनुभव रह्यो, जसले पेशागत विकाससँगै व्यक्तिगत आत्मविश्वास, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, र सांस्कृतिक चेतनामा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍यायो। यसले भविष्यको शैक्षिक यात्रामा अझ व्यापक दृष्टिकोण, नवीनता, र सहकार्यको आधार तयार गरेको छ।

लेखक: डम्मर सिंह साउद उपप्राध्यापक, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस