पारस बडाल - भदौ, ३ गते। बौद्धिक पलायन वा ब्रेन ड्रेन आज विश्वका प्रायः सबै विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि गम्भीर समस्या र चुनौतीको रूपमा देखिएको छ। यसले केवल दक्ष जनशक्ति वा मानवस्रोतको क्षय मात्र गर्दैन, बरु राष्ट्रको समग्र सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक र वैज्ञानिक प्रगतिलाई दीर्घकालीन रूपमा असर पार्छ। दक्ष, शिक्षित, प्रतिभाशाली र सृजनात्मक व्यक्तिहरू आफ्नो जन्मभूमि छोडेर अन्य विकसित राष्ट्रमा स्थायी बसोबास गर्ने वा त्यहाँ रोजगारी खोज्ने प्रक्रियालाई नै बौद्धिक पलायन भनिन्छ।

सामान्यतया हेर्दा यो व्यक्तिगत रोजगारीसँग सम्बन्धित विषय हो भन्ने लाग्न सक्छ, तर वस्तुतः यसले राष्ट्रको नीति निर्माण, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन क्षमतामा गहिरो असर पुर्‍याउँछ। विशेष गरी नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि यो विषय अझ संवेदनशील बनेको छ किनभने यहाँको शैक्षिक र सामाजिक प्रणालीले उत्पादन गरेको दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन भएसँगै देशभित्रै अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र विकासको सम्भावना क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ। नेपालमा बौद्धिक पलायन लामो समयदेखि देखिँदै आएको पुरानो तर अझै समाधान नभएको समस्या हो।

यहाँका उच्च शिक्षा प्राप्त विद्यार्थी, डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्ताहरू आफ्नो सीपअनुसारको रोजगारी र जीवनस्तर प्राप्त गर्न नसकेर विदेश जान बाध्य छन्। योग्य जनशक्ति विदेशिने तत्कालीन परिणामको रूपमा देशभित्र सेवा र प्राविधिक क्षमतामा कमी देखिन्छ, अनुसन्धानको गति कमजोर हुन्छ, र नेतृत्व विकासमा अभाव सिर्जना हुन्छ। दीर्घकालीन परिणाम अझ गम्भीर हुन्छ, किनभने यसले देशको नवप्रवर्तन क्षमतालाई ह्रास गराउँछ, समाज सुधारको गति सुस्त पार्छ र राष्ट्रलाई आर्थिक रूपमा परनिर्भर बनाउँछ। दक्ष जनशक्ति बाहिरिने यो प्रवृत्तिले राष्ट्रलाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर बन्न कठिन बनाउँछ र वैज्ञानिक, सामाजिक तथा आर्थिक विकासमा अवरोध खडा गर्छ।

यस समस्याका कारणहरू बहुआयामिक छन्। सबैभन्दा पहिले, आर्थिक अवसरको अभावलाई प्रमुख कारणका रूपमा लिन सकिन्छ। नेपालमा उच्च शिक्षित व्यक्तिहरूले आफ्नो दक्षता अनुरूपको रोजगारी पाउन सक्दैनन्। धेरै डाक्टर, इन्जिनियर, सूचना प्रविधि विशेषज्ञ वा शिक्षकहरूले आफ्नो अध्ययनअनुरूपको आय र मान्यता पाउने सम्भावना देख्दैनन्। त्यस्तै, विकसित राष्ट्रहरूले आकर्षक तलब, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सुविधा र अनुकूल कार्य वातावरण उपलब्ध गराउने भएकाले नेपाली युवाहरू त्यतातर्फ आकर्षित हुन्छन्। दोस्रो ठूलो कारण भनेको अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको कमी हो।

नेपालमा अनुसन्धानमा पर्याप्त लगानी छैन, विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान संस्कृति कमजोर छ, उद्योगसँगको सहकार्य न्यून छ। जसका कारण उच्च शिक्षित जनशक्तिले आफ्नो सीप र ज्ञानको पूर्ण उपयोग गर्न सक्दैनन्। तेस्रो महत्त्वपूर्ण कारण भनेको राजनीतिक अस्थिरता र प्रशासनिक कमजोरी हो।

बारम्बार हुने राजनीतिक परिवर्तन, भ्रस्टाचार र अस्थिर नीति निर्माणले दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयन गर्न असम्भव बनाउँछ। यसले बौद्धिक वर्गलाई निराश बनाउँछ र उनीहरू स्थायी र न्यायपूर्ण वातावरण खोज्दै विदेशतर्फ लाग्छन्। त्यस्तै, सामाजिक सम्मानको कमी पनि महत्त्वपूर्ण कारण हो। नेपालमा दक्ष जनशक्तिलाई पर्याप्त सम्मान र मान्यता दिने संस्कृति कमजोर छ। उच्च शिक्षा प्राप्त युवाले आफ्नो योगदानको मूल्यांकन नपाउँदा निराश हुन्छन् र आत्मसन्तुष्टि प्राप्त गर्न विदेशी भूमिमा अवसर खोज्छन्।

बौद्धिक पलायनका असरहरू तत्कालीन र दीर्घकालीन दुवै छन्। तत्कालीन प्रभावमा योग्य जनशक्ति बाहिरिने, सेवाको कमी देखिने, अनुसन्धान र प्राविधिक क्षमता कमजोर हुने, नेतृत्व विकासमा कमी देखिने जस्ता समस्या देखिन्छन्। तर दीर्घकालीन रूपमा यसको प्रभाव अझ गम्भीर हुन्छ। यसले राष्ट्रको नवप्रवर्तन क्षमतामा गिरावट ल्याउँछ, वैज्ञानिक अनुसन्धान कमजोर बनाउँछ, अर्थतन्त्रको गति सुस्त पार्छ र आत्मनिर्भरता गुमाउँछ। यसरी, बौद्धिक पलायनले राष्ट्रलाई सामाजिक, आर्थिक र शैक्षिक दृष्टिले कमजोर बनाउँछ, जसले गर्दा दीर्घकालीन रूपमा विकास र समृद्धिको सम्भावनामा बाधा उत्पन्न हुन्छ।

तर बौद्धिक पलायनलाई केवल नकारात्मक दृष्टिले हेर्नु उपयुक्त हुँदैन। कतिपय अवस्थामा यसले अवसर पनि सिर्जना गर्दछ। विदेश गएका बौद्धिक व्यक्तिहरूले आफ्नो अनुभव, सीप र लगानी फर्काएर मातृभूमिको विकासमा योगदान दिन सक्छन्। उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार गर्न, प्रविधि हस्तान्तरण गर्न र लगानी भित्र्याउन सक्ने सम्भावना हुन्छ। यसलाई “स्मार्ट पलायन” वा ट्यालेन्ट रिटर्न मोडेलको रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यवसायका क्षेत्रमा विदेशमा कार्यरत नेपालीहरूले नेपालमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्ने अवसर प्रशस्त छन्। त्यसैले, बौद्धिक पलायनलाई नकारात्मक रूपमा मात्र होइन, अवसरका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ, यदि यसको सही व्यवस्थापन गर्न सकियो भने। यस समस्याको समाधानका लागि सरकार, समाज र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य अपरिहार्य छ। आर्थिक अवसर सिर्जना गरेर योग्य जनशक्तिलाई देशमै राख्नुपर्नेछ।

प्रतिस्पर्धात्मक तलब, सामाजिक सुरक्षा र अनुकूल कार्य वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा लगानी बढाएर विश्वविद्यालय र उद्योगबीचको सहकार्य बलियो बनाउनुपर्छ। राजनीतिक स्थिरता कायम गरी पारदर्शी प्रशासनिक प्रणाली विकास गर्नुपर्छ, जसले बौद्धिक वर्गमा विश्वास जगाउँछ। त्यस्तै, दक्ष जनशक्तिलाई सामाजिक सम्मान र मान्यता दिनु आवश्यक छ। सार्वजनिक रूपमा सम्मान, पुरस्कार र अवसर प्रदान गरेर प्रतिभालाई देशमै रोक्न सकिन्छ। यसका साथै, निजी क्षेत्रले रोजगारी सिर्जना गर्न, नवप्रवर्तन प्रोत्साहन गर्न र प्राविधिक विकासमा लगानी गर्न अग्रसर हुनुपर्छ। यसरी हेर्दा बौद्धिक पलायन केवल व्यक्तिगत रोजगारीसँग सम्बन्धित निर्णय मात्र नभई राष्ट्रको दीर्घकालीन विकाससँग सम्बन्धित गम्भीर विषय हो।

यसलाई पूर्ण रूपमा रोक्नु सम्भव नहुन सक्छ, तर यसलाई व्यवस्थापन गरेर अवसरमा परिणत गर्न सकिन्छ। नेपालले आफ्नो योग्य जनशक्ति देशमै राखेर आर्थिक, सामाजिक र वैज्ञानिक प्रगति गर्न सक्छ, यदि समयमै सही कदम चालियो भने। त्यस्तै, विदेश गएका जनशक्तिको सीप र अनुभवलाई “स्मार्ट पलायन”को अवधारणामार्फत मातृभूमिको विकासमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। त्यसैले, बौद्धिक पलायनलाई समस्या मात्र नभई अवसरका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ। उचित रणनीति र दीर्घकालीन योजनासहित सरकारले, समाजले र निजी क्षेत्रले सहकार्य गरे बौद्धिक पलायनलाई चुनौती होइन, राष्ट्रिय विकास र समृद्धिको बाटो खोल्ने अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

लेखक: पारस बडाल दार्चुला बहुमुखी कम्पसका बिद्यार्थी हुन्।