मनिषा धामी - भदौ ४ गते ।

परिचय

मानव जीवन निरन्तर परिवर्तनशील छ। विगतमा पत्र, टेलिफोन वा प्रत्यक्ष भेटघाट नै सम्पर्कको मुख्य माध्यम थियो। तर आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल (Social Media) सम्प्रेषण र अन्तरक्रियाको प्रमुख साधन बनेको छ। फेसबुक, युट्युब, इन्स्टाग्राम, टिकटक, ट्विटर, व्हाट्सएप जस्ता माध्यमहरूले विश्वलाई साँघुरो बनाएर मानिसलाई छिटो र सजिलो रूपमा जोडिदिएका छन्। सूचना–प्रविधिको तीव्र विकासले मानिसको सोच, व्यवहार, शिक्षा, व्यवसाय र जीवनशैलीमा गहिरो परिवर्तन ल्याइरहेको छ। यद्यपि, यसले अपार अवसरहरू प्रदान गरेको छ भने गम्भीर चुनौती पनि खडा गरिरहेको छ।

पक्ष वा अवसर

सामाजिक सञ्जालले शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ। विद्यार्थी र शिक्षकले अनलाइन कक्षा, युट्युब ट्युटोरियल, ई–लाइब्रेरी तथा अनुसन्धान सामग्री सजिलै प्राप्त गर्न सक्छन्। यसले दूरदराजका बस्तीमा बस्ने विद्यार्थीलाई समेत गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराएको छ।

त्यसैगरी, व्यवसाय र रोजगारीका क्षेत्रमा पनि सामाजिक सञ्जाल अवसरको माध्यम बनेको छ। साना उद्यमीले फेसबुक पेज, युट्युब च्यानल वा टिकटकमार्फत आफ्ना उत्पादन र सेवाको प्रचार गर्न सक्छन्। डिजिटल मार्केटिङ, कन्टेन्ट क्रियसन र फ्रीलान्सिङका अवसरहरू पनि यसले विस्तार गरेको छ।

सामाजिक सचेतना र अभियानमा यसको भूमिका अझ उल्लेखनीय छ। महिला हिंसा विरोध, बालविवाह निवारण, वातावरण संरक्षण, रक्तदान जस्ता अभियानलाई सामाजिक सञ्जालले व्यापक बनाएको छ। विपद्को समयमा राहत संकलन र सहयोग समन्वयमा पनि यसले ठूलो सहयोग पुर्‍याएको छ। यसका अतिरिक्त, सामाजिक सञ्जाल संस्कृति र मनोरञ्जन प्रवर्द्धनमा पनि उपयोगी बनेको छ। व्यक्तिले आफ्ना संस्कृति, भाषा, गीत–संगीत, नृत्य र परम्परा प्रचार गर्न सक्छन्। युवाहरूले आफ्नो प्रतिभा र सिर्जनालाई प्रस्तुत गर्ने अवसर पाएका छन्।

चुनौती वा विपक्ष

सामाजिक सञ्जालसँगै धेरै चुनौतीहरू पनि आएका छन्। प्रमुख चुनौती भनेको लत (Addiction) हो। विशेषगरी युवापुस्तामा मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले पढाइ, करिअर र स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ। निद्रा गडबडी, मानसिक तनाव, आँखा र मस्तिष्कमा समस्या देखिन थालेका छन्।

यस्तै, गलत सूचना र भ्रामक प्रचार अर्को गम्भीर समस्या हो। झुटा समाचार, अफवाह र अपुष्ट जानकारीले समाजमा भ्रम, डर र द्वन्द्व उत्पन्न गर्छ। कतिपय राजनीतिक वा व्यावसायिक समूहहरूले जनमतलाई आफ्नो पक्षमा मोड्न यसलाई दुरुपयोग गर्ने गरेका छन्।

गोपनीयता संकट पनि ठूलो समस्या बनेको छ। व्यक्तिगत विवरण चुहिनु, अकाउन्ट ह्याक हुनु वा फोटो–भिडियो दुरुपयोग हुनु सामान्य घटना भएका छन्। यसले साइबर अपराध, ब्ल्याकमेल र ठगीजस्ता अपराध बढाएको छ।

त्यसैगरी, सामाजिक सम्बन्धमा पनि असर परेको छ। प्रत्यक्ष संवादभन्दा भर्चुअल सम्बन्धलाई प्राथमिकतामा राख्दा आत्मीयता कमजोर हुँदै गएको छ। परिवारसँगको समय घट्दै गएको छ भने एक्लोपन र असन्तोष बढ्दै गएको छ।

उदाहरण

कोभिड–१९ महामारीको समयमा सामाजिक सञ्जालले अवसर र चुनौती दुवै देखायो। अनलाइन कक्षा, वर्क फ्राम होम, टेलिमेडिसिन, स्वास्थ्य सचेतना अभियान सम्भव भए भने, अर्कोतर्फ गलत सूचना र भ्रान्त धारणाले कतिपयले गलत औषधि सेवन गर्दा जीवन गुमाउनुपर्‍यो।

व्यवसायको सन्दर्भमा पनि उदाहरण पाइन्छ। नेपालका साना उद्यमीले फेसबुकमार्फत हस्तकला, कपडा वा घरेलु उत्पादन बेचेर आय आर्जन गरेका छन्। तर कतिपयले नक्कली उत्पादन र अग्रिम भुक्तानी ठगीमार्फत उपभोक्तालाई क्षति पुर्‍याएका छन्।

हाम्रो भूमिका

सामाजिक सञ्जाललाई अवसरको माध्यम बनाउन प्रयोगकर्ताको भूमिका अति महत्त्वपूर्ण हुन्छ। हामीले यसलाई पढाइ, अनुसन्धान, व्यापार–व्यवसाय र सामाजिक सचेतनामा उपयोग गर्नुपर्छ। समय व्यवस्थापन गरेर सीमित प्रयोग गर्नु लतबाट बच्ने उपाय हो। व्यक्तिगत विवरण गोप्य राख्नु र सुरक्षित पासवर्ड प्रयोग गर्नु गोपनीयता सुरक्षाको उपाय हो। त्यस्तै, समाजोपयोगी, प्रेरणादायी र शैक्षिक सामग्री प्रचार गर्नुपर्छ। झुटा समाचार वा अपुष्ट जानकारीलाई तुरुन्तै शेयर नगरी, प्रमाणित स्रोतबाट मात्र जानकारी साझा गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो।

निष्कर्ष

यसरी, सामाजिक सञ्जाल आधुनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। यसले शिक्षा, व्यवसाय, सामाजिक सचेतना र संस्कृति संरक्षणमा ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ। तर यसैसँगै लत, गलत सूचना, गोपनीयता संकट, साइबर अपराध र मानसिक स्वास्थ्य समस्याजस्ता चुनौती पनि बढेका छन्। अवसरलाई उपयोगी र चुनौतीलाई न्यून पार्न हामी सबैको विवेकी, सचेत र जिम्मेवार प्रयोग अत्यावश्यक छ। यसलाई सकारात्मक ढंगले प्रयोग गर्न सके व्यक्तिगत प्रगति, सामाजिक उत्थान र राष्ट्रिय समृद्धिमा ठूलो योगदान दिन सकिन्छ।