ज्ञान–सूचना केन्द्रित शिक्षाबाट चेतना–आत्मबोधमुखी शिक्षातर्फ आवश्यक रूपान्तरण

१. आधुनिक शिक्षा प्रणालीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

विद्यालय–कलेजको संरचना औद्योगिक क्रान्तिको समयमै निर्माण भएको हो, जसको उद्देश्य मजदूर, क्लर्क र आदेश मान्ने नागरिक उत्पादन गर्नु थियो। समय परिवर्तनसँगै समाजमा चेतना, मानवीयता, विवेक र जीवन–कौशलको आवश्यकता बढ्दै गएको छ। तर शिक्षाको संरचना पुरानै मोडलबाट चल्दा नयाँ पुस्ताको जीवन–आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न नसकिरहेको देखिन्छ। औद्योगिक युगमा तयार गरिएको शिक्षा २१औँ शताब्दीका चुनौतीहरूको समाधान दिन असमर्थ बन्दै गएको छ, जसले वर्तमान प्रणालीप्रति व्यापक प्रश्न उठाएको छ

२. सूचना–ज्ञान केन्द्रित शिक्षाले चेतनालाई दबायो

आज कक्षा कोठामा ध्यान सूचना, परिभाषा, सिद्धान्त, नोट्स, अध्याय, सूत्र र परीक्षा–मुखी सामग्रीमा सीमित छ। यसले दिमाग त भरिन्छ तर चेतना विस्तार हुँदैन। चेतनाले व्यक्तिलाई आत्मबोध, विवेक, नैतिकता, भावनात्मक स्थिरता र जीवन–अर्थ बुझ्ने क्षमता दिन्छ। तर सूचना–मुखी पाठ्यक्रमले मानिसलाई तथ्य र जानकारीले भरिए पनि आत्मचेतना, मानवीयता र उद्देश्य खोज्ने क्षमतामा न्यूनता ल्याइदिन्छ। यो असन्तुलन नै शिक्षाको मूल असफलता बनिरहेको छ।

३. परीक्षा–मुखी प्रवृत्तिले शिक्षा होइन, अंकको दौड बनायो

विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म अधिकांश शिक्षणका केन्द्रमा परीक्षा, ग्रेड, अंक, रैंक, पास–फेल जस्ता मूल्यांकन विधि छन्। विद्यार्थीले सिकेको होइन, कति सम्झियो, कति लेख्यो, कति गुण ल्यायो भन्ने आधारमा सफलता निर्धारण हुन्छ। यस्तो दबाबयुक्त प्रणालीले सिर्जनशीलता, सोच्ने क्षमता, आलोचनात्मक विचार, मौलिकता र आत्मविकासलाई दबाउँछ। यसले सिक्न चाहने होइन, केवल परीक्षा पास गर्न बाध्य विद्यार्थी उत्पादन गर्छ।

४. कागजी प्रमाणपत्र–मुखी शिक्षाको सीमाना

डिग्री, प्रमाणपत्र र मार्कसिट नै सफलता ठान्ने प्रवृत्तिले शिक्षालाई अत्यन्तै सतही बनाएको छ। शिक्षित भएर पनि व्यवहारिक क्षमता कमजोर, नैतिकता न्यून, समस्या समाधान कौशल अभाव, सामाजिक जिम्मेवारी घट्दै गएको अवस्था आम रूपमा देखिन्छ। समाजमा बढ्दै गएको भ्रष्टाचार, स्वार्थ, अनैतिक व्यवहार र गैरजिम्मेवारी पनि यही सतही शिक्षाको प्रतिफल छन्। कागजले प्रमाणित गरेको शिक्षाले चरित्र निर्माण गराउन असफल भएको स्पष्ट देखिन्छ।

५. आत्मानुभूति र चेतनाको अभावले मानिस ‘अधूरो शिक्षित’ बन्यो

शिक्षाले व्यक्तिलाई—

• आफू को हो,

• किन बाँचिरहेको छ,

• कस्तो जीवन चाहिन्छ,

• समाजमा आफ्नो भूमिका के छ

जस्ता आधारभूत प्रश्नहरूको उत्तर दिनुपर्थ्यो। तर आज शिक्षाले यी विषयलाई बेवास्ता गरेको छ। फलस्वरूप विद्यार्थीहरू लक्ष्यविहीन, भ्रमित, तनावग्रस्त र जीवन–अर्थ नबुझ्ने अवस्थामा पुगिरहेका छन्। आत्मबोध, आत्मानुभूति र आत्म–अनुशासनको कमीले युवाहरूलाई दिशाहीन बनाइदिएको छ।

६. विवेकविहीन शिक्षाले गलत प्रवृत्ति बढायो

विवेक मानिसका लागि नैतिक कम्पास हो। विवेकले नै सही–गलत छुट्याउन मद्दत गर्छ र मनुष्यलाई जिम्मेवार व्यवहारतर्फ धकेल्छ। तर आजको शिक्षा प्रणालीले विवेक, नैतिकता, करुणा, सहिष्णुता, सदाचार र मानवताभन्दा बढी ज्ञान र स्रोतमा जोड दिइरहेको छ। यसले शिक्षित अपराध, शिक्षित भ्रष्टाचार, शिक्षित स्वार्थ र सामाजिक असंवेदनशीलता जस्ता समस्याहरू जन्माइरहेको छ। विवेकविहीन ज्ञानको दुरुपयोग समाजमा अन्योल र क्षति ल्याइरहेको छ,,l

७. “Schooling in RIP”, “Deschooling Society”, “Beyond Classroom” किन चर्चामा छन्?

विश्वमा विद्यालय प्रणाली पुनर्विचारको केन्द्रमा छ। यसको प्रमुख कारण—

• शिक्षा कागजी भयो

• सिकाइ जीवन–उपयोगी रहेन

• विद्यार्थी स्वतन्त्र सिकाइबाट वञ्चित भए

• अनुशासन बाहिरी दवाबमा निर्भर रह्यो

• चेतना, आत्मचेतना र जीवन–दर्शन हराए

• मानसिक स्वास्थ्य संकट, तनाव र दिशाहीनता बढे

यही कारणले “Classroom is dead, Learning is alive”, “Schooling is outdated”, “Society needs deschooling” जस्ता बहस संसारभरि फैलिरहेका छन्। शिक्षा संरचनाको पुनर्रचना अत्यावश्यक भएको छ

८. किन विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालय असफल देखिन थाले?

आजको शिक्षा प्रणाली निम्न कारणले असफल मानिन थालिएको छ—

८.१ शिक्षा जीवन–कौशल होइन, कागजी ज्ञानमा सीमित भयो

मानवता, सेवा भाव, करुणा, सम्बन्ध व्यवस्थापन, सामाजिक संवेदनशीलता र व्यवहारिक निर्णय क्षमता कमजोर हुँदै गयो।

८.२ क्रिटिकल थिङ्किङ, विश्लेषण र समस्या–समाधान क्षमता न्यून

विद्यार्थी सूचना बोकेका छन् तर परिस्थितिमा सोच्ने, बुझ्ने र समाधान फेला पार्ने क्षमता कमजोर छ।

८.३ भावनात्मक बुद्धि र आत्म–अनुशासन कमजोर

तनाव, डर, हीनभावना, एक्लोपन, आक्रोश जस्ता समस्या शिक्षित युवामा बढ्दै गएका छन्।

८.४ विश्वविद्यालयले बेरोजगारी उत्पादन गरिरहेको स्थिति

डिग्री धेरै, तर सीप कम। ज्ञान धेरै, तर व्यवहारिक क्षमता न्यून।

८.५ जीवन–कौशल शिक्षालाई बेवास्ता

संवाद, नेतृत्व, आर्थिक साक्षरता, निर्णय क्षमता, नैतिकता, आत्म–नियमन—यी सबै गुण कक्षाकोठाबाट हराएका छन्/

९. समाधान: शिक्षा चेतना–आधारित मोडेलतर्फ रूपान्तरण हुनुपर्छ ।

शिक्षाको पुनर्निर्माण निम्न आधारमा हुनुपर्छ—

९.१ चेतना–केन्द्रित शिक्षा

आत्मबोध, विवेक, नैतिकता, जिम्मेवारी, आत्मअनुशासन, करुणा, सेवा–भाव जस्ता मानवीय गुणहरू शिक्षाको केन्द्रमा हुनुपर्छ।

९.२ जीवन–उन्मुख शिक्षा

जीवन–कौशल, मानसिक स्वास्थ्य, भावनात्मक बुद्धि, नेतृत्व क्षमता, निर्णय शक्ति, उद्यमशीलता, सम्वाद कौशल शिक्षाका मूल पक्ष बन्नुपर्छ।

९.३ आत्म–चालित र स्वतन्त्र सिकाइ

विद्यार्थीलाई खोज, अनुसन्धान, प्रयोग, सिर्जना, अभिव्यक्ति र अनुभव आधारित सिकाइतर्फ लैजानुपर्छ। यही नै वास्तविक शिक्षाको रूप हो

१०. निष्कर्ष

आजको विद्यालय–कलेज–विश्वविद्यालयले दिने ज्ञान–सूचना आधारित शिक्षा चेतना, विवेक, आत्मबोध, नैतिकता र मानवीयता निर्माण गर्न असफल भइरहेको छ। समाजमा देखिइरहेका भ्रष्टाचार, स्वार्थ, अनैतिकता, तनाव, दिशाहीनता, गैरजिम्मेवारी र शिक्षित अपराध यिनै कमीकमजोरीका प्रत्यक्ष प्रमाण हुन्।

त्यसैले ज्ञान–सूचना केन्द्रित शिक्षा आफ्नै उद्देश्यमा असफल हुँदै गएको छ। अब शिक्षा चेतना–आधारित, आत्मबोध–मुखी र विवेक–केन्द्रित मोडेलमा रूपान्तरण हुनु अपरिहार्य छ। नत्र विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालय सूचना त दिनेछन् तर जीवन सिकाउन असफल नै रहिरहनेछन्।

✍️ होम राज खड्का प्रधानाध्यापक, ज्ञान सागर माध्यमिक विद्यालय नेपालगञ्ज